Professional Documents
Culture Documents
Fungsi Dan Peranan Gabenor-Jeneral British Di Asia Tenggara
Fungsi Dan Peranan Gabenor-Jeneral British Di Asia Tenggara
Abstrak
1970:3). Istilah ini juga di gunakan oleh Lord Louis Mountbatten yang menjadi Panglima
Agung tentera berikat bagi merujuk kepada wilayah-wilayah berkenaan yang terlibat
Tenggara atau nama rasminya dalam bahasa Inggeris “British Colonial Territories in
South-East Asia” (CAB 98/41) pula merujuk kepada wilayah-wilayah yang dahulunya
terletak dalam empayar dan jajahan Kesultanan Melayu Melaka dan Melayu Brunei.
Wilayah-wilayah ini juga dikenali sebagai “British Malaya” atau semenanjung Tanah
Melayu dan “British Borneo.” Perlu disebutkan bahawa Burma tidak termasuk dalam
wilayah-wilayah British di Asia Tenggara kerana Burma telah mencapai taraf dominion
dan bersama-sama India diletak di bawah Setiausaha Negara Bagi Dominion India dan
Burma.
Pulau Piinang, Melaka, Kedah, Perlis, Kelantan Terangganu, Perak, Pahang, Selangor,
Negeri Sembilan, Johor dan Singapura. Wilayah-wilayah yang berasal dari empayar
Brunei pula termasuk Sarawak, Labuan dan Borneo Utara atau Sabah. Selepas Perang
Dunia Kedua wilayah-wilayah ini dibahagi kepada lima unit pentadbiran yang dikenali
Utara, Brunei dan Sarawak. Gabenor-Jeneral bagi South-East Asia sebenarnya ada lah
Tanah Melayu dan Borneo amat strategik, terletak di persimpangan dua jalan laut
melalui Selat Melaka dan Laut China Selatan. Kedudukan begini memang sesuai bagi
perdagangan timur-barat yang terrentang daripada Asia Barat ke China. Dalam abad ke
merentas Laut China selatan ke Brunei yang terletak di pantai barat Borneo.
Pada akhir abad ke15 kesultanan Islam Brunei muncul sebagai entreport yang
mewah dan penting di rantau ini, lebih-lebih lagi selepas kejatuhan Melaka ke
mengikuti pelayaran Magellan telah melawat Brunei pada tahun 1521. Ia telah
entreport ini yang dikatakan mengandungi 25 ribu keluarga (Irwin, 1986: 5).
Eropah dan menarik saudagar dan pedagang dari Barat seperti Portugis, Sepanyol,
saudagar bebas dan petualang-petualang British dan Syarikat Hindia Timur British turut
serta dalam jaringan perdagangan yang terrentang dari Asia Barat, India, Melaka, Brunei
dan China. Sejak tahun 1599 saudagar-saudagar British mendapati Brunei merupakan
tempat yang penoh dengan kemewahan dan kekayaan (Irwin, 1986:9). Syarikat Hindia
Timur British yang tertarik dengan perdagangan rempah telah mencari dan membuka
petempatan di Borneo tetapi tidak berjaya kerana persaingan dengan Belanda dan
dengan China.
Dalam jangkamasa 1786 hingga 1819 British telah menguasai tiga pengkalan
perdagangan di semenanjung Tanah Melayu iaitu Pulau Pinang, Melaka dan Singapura
Melayu. Kawasan-kawasan di barat Selat Melaka dan selatan Selat Singapura menjadi
kawasan pengaroh Belanda. Kawasan utara Selat Singapura pula menjadi kawasan
petualang-petualang British seperti James Brooke turut mencari dan mendapat wilayah-
wilayah di Borneo. Brooke melalui inisiatif dan daya usaha sendiri telah berjaya
mengambil Sarawak , wilayah kesultanan Brunei secara rasmi pada I Ogos 1841. Pada
tahun 1846 Brooke bagi pihak kerajaan British telah berjaya mendapatkan pulau
Labuan daripada kesultanan Brunei. Ia dilantik menjadi Gabenor dan juga Konsul
British. Wilayah ini kemudiannya dijadikan wilayah yang khusus dalam Negeri-negeri
Selat.
sahaja kerana kepentingannya di rantau ini pada masa itu terbatas kepada menjaga
keselamatan dan pertahanan India dan menguasai jalan laut ke China. Kerajaan British
dan Syarikat Hindia Timur Inggeris (EIC) yang memerintah dan mentadbir Negeri-Negeri
Selat tidak tertarik untuk memperluaskan kawalan ke atas Negeri-negeri Melayu atau
boleh menimbulkan risiko yang tidak menguntungkan. Misalnya tindakan British untuk
perang yang menelan belanja yang banyak dan hasil yang di perolehi dari Naning pula
sedikit benar. EIC mendapati hasil daripada Negeri-Negeri Selat bertambah kurang
pertambahan beban bagi EIC. Walaupun begitu EIC dan kerajaan British tidak menyekat
individu-individu British terutama golongan saudagar untuk campur tangan dalam hal
dasar tidak campurtangan dalam hal ehwal negeri-negeri Melayu dan Borneo. Golongan
mempunyai hasil kekayaaan terutama hasil-hasil bumi seperti bijih timah dan dipercayai
juga ada emas. Saudagar-saudagar Negeri-Negeri Selat tertarik untuk melabur dalam
bidang perlombongan terutama di Perak dan Selangor. Sejak tahun 1850an mereka
telah pun mula melabur secara kecil-kecilan. Golongan saudagar bimbang untuk
melabur secara besar-besaran dan meluas kerana pentadbiran dan kestabilan politik di
Kekacauan yang berlaku sering melimpah ke Negeri-Negeri Selat dan kerajaan India
London. Pada tahun 1867 tuntutan ini ditunaikan dan berikutan dengan ini
di negeri-negeri Melayu.
barang-barang keperluan tentera seperti tong-tong untuk simpanan minyak dan lain-lain.
terhadap bijih timah termasuk daripada Tanah Melayu. Faktor-faktor ini menyebabkan
Melayu. Bagi golongan saudagar jalan yang sebaik-baiknya bagi mengatasi masalah
Semenanjung Tanah Melayu. Ia telah mengeluarkan satu arahan kepada Sir Andrew
mengenai langkah-langkah yang boleh diambil oleh Pejabat Tanah Jajahan bagi
Pada 11 Januari 1874 satu pertemuan diadakan di Pulau Pangkor yang dihadiri
oleh pihak-pihak yang menuntut takhta Perak kecuali Raja Ismail. Turut hadir
termasuk Andrew Clarke sendiri. Satu perjanjian telah ditandatangani yang dikenali
sebagai Perjanjian Pangkor yang di antara lain mengakui Raja Abdullah sebagai Sultan
Perak dan pihak istana bersetuju menerima seorang pegawai (residen) British yang
mana nasihatnya dalam semua hal mesti diminta dan dijalankan kecuali yang
menyentuh ugama dan adat istiadat Melayu. Selepas termeteri Perjanjian Pangkor
kemudian Pahang dalam tahun 1880an. Dalam tahun 1896 keempat-empat negeri ini
telah merebak ke Borneo. Pada tahun 1865 Claude Lee Moses, seorang spekulator dan
tanah di Borneo Utara daripada kesultanan Brunei. Konsesi-konsesi ini berpindah milik
beberapa kali sehingga jatuh ke tangan Baron von Overbeck dari Austria dan rakan
kongsinya Alfred Dent, seorang ahli perniagaan London. Dalam tahun 1877 Overbeck
dan Dent mendapat wilayah yang luas daripada sultan Brunei. Bermula dari Kuala
Kimanis sehingga Sungai Sibuko yang kini termasuk dalam wilayah Kalimantan Timur,
Indonesia. Sebahagian daripada wilayah ini yang terletak di bahagian Barat laut Borneo
Utara dituntut oleh kesultanan Sulu. Overbeck berjaya mendapat konsesi wilayah
berkenaan daripada kesultanan sulu pada tahun 1878. Pada awal tahun 1880 "British
North Borneo Provisional Association Limited” telah dibentuk untuk mengambil alih
dari kerajaan. Syarikat ini kemudian ditukar menjadi Syarikat Borneo Utara yang
dikurniakan Piagamnya di bawah Mohor Besar pada 1 November 1881 (Irwin, 1986:257)
Dengan pemberian piagam ini syarikat mendapat hak untuk mentadbir Borneo Utara
Pejabat Tanahjajahan dan Pejabat Luar British di London sangat bimbang pantai
Borneo yang jatoh ke tangan Jerman atau Perancis (Irwin, 1986:269). Sir Frederick well,
Gabenor Negeri-negeri Selat telah dihantar ke Brunei untuk berunding dengan Sultan
bagi meletakkan Brunei dibawah naungan dan pentadbiran British. Brunei bersetuju
menjadi negeri di bawah naungan dan menerima seorang Konsul British. Tetapi Brunei
Residen British. Brunei cuma menjadi Residensi British pada 1906. Dalam tahun 1888
British telah mengistiharkan dengan rasmi negeri-negeri Brunei, Borneo Utara dan
Dengan itu dalam 1914 muncul apa yang dikenali sebagai British Malaya dan
British Borneo yang bukanlah merupakan satu unit yang homojinis tetapi berpecah
kepada lima kategori. Kategori pertama dipangil Straits Settlements atau Negeri-Negeri
Selat termasuk Labuan, Dinding dan pulau Pangkor, pulau Cocos-Keeling dan
Christmas. Dinding diambil daripada Perak dan dipulangkan kepada Perak pada tahun
Perak, selangor, Negeri sembilan dan Pahang. Federated Malay States atau
Negeri-Negeri Melayu Bersekutu yang ditadbir sebagai satu unit, berpusat di Kuala
Kategori ketiga pula ada lah satu kumpulan Negeri-negeri Melayu yang ditadbir
Bersekutu. Kelompok ini terdiri daripada Kelantan, Terangganu, Kedah, Perlis, Brunei
dan Johor. Perlu disebutkan Brunei dianggap sama taraf negeri-negeri Melayu ya itu “…
a Malay State, subject to the terms of a treaty on the general lines of those concluded
Brunei ditadbir oleh seorang residen atau penasihat British. Gabenor Negeri-negeri
Kategori keempat dan kelima ialah Borneo Utara dan Sarawak yang
Sarawak diperintah dan ditadbir oleh Rajah Brooke dan Borneo Utara oleh Syarikat
Berpiagam Borneo utara. Kedua-duanya “…is under His Majesty’s protection but His
Jurisdiction Acts 1890 dan 1913. Negeri-negeri Melayu pula dari segi teori masih
berasaskan beberapa siri perjanjian dengan sultan-sultan Melayu. Dalam erti kata lain
negeri-negeri berkenaan kekal sebagai negeri bagi orang Melayu dan perjanjian di
antara Sultan dengan British tidak menafikan hak sultan sebagai pemerintah berdaulat.
Perjanjian-perjanjian ini yang dianggap kudus cuma memberi hak kepada British untuk
mentadbir negeri-negeri Melayu. Walau bagaimanapun ini tidak bermakna British tidak
dikehendaki patuh. Penentangan seperti yang dilakukan oleh Sultan Abdullah dan
diturunkan daripada tatkha dan dibuang ke pulau Seychelles, Afrika. Tetapi tanpa Sultan,
British tidak mempunyai kuasa kerana kuasa cuma boleh dilaksanakan di atas nama
baginda.
satu dasar yang bertujuan “…these territories should be to see that,…their machinery of
Pada masa Pendudukan Jepun Kabinet Perang British memikir semula dan merancang
satu dasar baru untuk seluruh tanahjajahan dan wilayah-wilayah naungan British di
Tanah Melayu dan Borneo. Sebuah Jawatankuasa yang dinamakan sebagai War
Cabinet Committee On Malaya And Borneo telah dibentuk dengan dipengerusikan oleh
C.R. Atlee, Timbalan Perdana Menteri Britain, selaku Lord President of the Council. Ahli-
ahli yang lain termasuk L.S. Amery (Setiausaha Negara Bagi India), Kolonel Stanley
(Setiausaha Negara Bagi Tanahjajahan), Sir James Grigg (Setiausaha Negara Bagi
Perang), Sir Donald Somervell (Peguam Negara). Jawatankuasa ini bertujuan mengkaji
persoalan dasar-dasar perlembagaan yang akan diikuti di Tanah Melayu dan wilayah-
wilayah British di Borneo (Borneo Utara, Labuan, Brunei dan Sarawak) selepas British
sebuah direktif telah dirangka oleh Pejabat Tanah Jajahan dengan Unit Perangan Tanah
Melayu. Direktif mengenai dasar masa hadapan Tanah Melayu diperlukan bagi pihak
berkuasa yang terlibat dalam perancangan hal-ehwal awam dan juga sebagai asas
kepada direktif untuk Lord Louis Mountbatten, Supreme Allied Commander (SEAC).
Syarikat (S.W.Pacific) juga disediakan sebuah direktif telah disediakan oleh Unit
wilayah-wilayah berkenaan.
pentadbiran dan perlembagaan di Tanah Melayu dan Borneo tidak sesuai demi
dan dekolonisasi sebagai termaktub dalam Piagam Atlantik Piagam Atlantik (Atlantic
Charter) yang ditandatangani oleh kuasa-kuasa besar dunia pada bulan Ogos 1941.
Sebagai langkah pertama negeri-negeri yang kecil di semenanjung Tanah Melayu perlu
semua kaum dalam aspek politik, ekonomi dan sosial tertakluk kepada pengakuan
berkerajaan sendiri dan meningkatkan kemajuan sosial, ekonomi dan politik di wilayah-
wilayah jajahan British. Bagi melaksanakan tujuan demikian British perlu mengambil
tanggung jawab secara langsung ke atas pentadbiran Borneo Utara dan menyatukannya
dengan Labuan.
jurisdiksi ke atas rantau berkenaan. Dalam erti kata lain British mengemukakan
semenanjung akan disatukan dibawah sebuah union atau persatuan. Neger-negeri selat
akan dibubarkan dengan Melaka dan Pulau Pinang dimasukan ke dalam Malayan
Australia. Singapura kekal sebagai unit tersendiri kerana Jawatankuasa ini beranggapan
kemasukkannya ke dalam Malayan Union “…might adversely affect the Malay attitude
towards the proposals for the Union of the States..” (CO825/42/1/). Tetapi Jawatankuasa
ini dengan tegas menyatakan “…that His Majesty ‘s Government has no desire to
preclude or prejudice in any way the fusion of Administration [Malayan and Singapore] in
a wider Union at any time should they both agree that such a course were
desirable.”(ibid).
British juga merasakan perkara yang sama harus dijalankan di Borneo. British
beberapa perubahan dilakukan, “…this involve the removal of the limitations inherent in
dibawah pentadbiran seorang Gabenor dengan dibantu oleh sebuah Majlis Eksekutif
Berhubung dengan Brunei British memiliki Jurisdiksi terbatas tetapi tidak pernah
diamalkan. Jawatankuasa ini berpendapat “…that the Sultan of Brunei (like the Rulers in
Malaya) should be invited to cede such jurisdiction to His Majesty as will enable him to
legislate for the State under Foreign Jurisdiction Act to the fullest extent.” Berhubung
dengan Sarawak pula Jawatankuasa berpendapat “…it is most desirable that His
the administration…and it proposed that the Rajah (like the Malay sultans) should be
invited to cede such jurisdiction to His Majesty as will enable him to legislate for the
lima bahagian atau unit pentadbiran: Malayan Union atau Persatuan Melayu, Sarawak,
Singapura, Borneo Utara atau Sabah dan Brunai. Tetapi kelima-lima unit ini terletak
dikenali sebagai wilayah-wilayah British di Asia Tenggara atau dipanggil juga sebagai
British Authority …for the whole area viz Malaya and British Borneo, without any direct
administrative functions within any of the territories concerned, but with direct
supervisory control over chief officers of all those territories (CO825/42/55104/1/). Perlu
the local Authorities in Malaya and Borneo” dan “reserved powers.” Gabenor-Jeneral
boleh menggunakan otoriti ini “…to issue directions to the Governors and High
Commissioner, this power was only to be exercised in the last resort and in fact no
dan Borneo British. Gabenor-Jeneral ini juga akan menjadi wakil kerajaan British dalam
sebarang majlis serantau yang bakal dibentuk oleh Pertubuhan Bangsa-bangsa Bersatu
dan lain-lain. Jika berlaku sesuatu kejadian yang akan menjejaskan keselamatan
ordination on the civil side of all measures relationg to the defence of the area”
(CO825/42/55104/1/).
yang dianggap sebagai “…natural centre of communications with all the British
825/42/55104/1/).
Tiap-tiap wilayah atau tanahjajahan British di Asia Tenggara akan diketuai oleh
seorang Gabenor atau Pesuruhjaya Tinggi. Mereka diberi kuasa eksekutif dan
pentadbiran dalam wiliayah masing. Mereka akan dibantu oleh Majlis Eksekutif dan
Majlis Perundangan tempatan. Perlu disebutkan di sini Malayan Union yang nama
rasmi dalam bahasa Melayu sebagai Persatuan Melayu akan diketuai oleh seorang
Gabenor. Singapura, Borneo Utara (Sabah) dan Sarawak tiap-tiap satu diketuai oleh
gabenor masing-masing. Tetapi Gabenor Borneo atau Gabenor Sarawak juga bertindak
Selepas tamat Perang Dunia Kedua dan pengunduran Jepun darpada Asia Tenggara
Tentera Berikat. Pihak tentera dibantu oleh pegawai-pegawai awam dari Unit Perancang
Malaya dengan diketuai oleh Ralph Hone, Ketua Hal-ehwal Awam MPU. Wwilayah-
pegawai dari Unit Perancang Borneo yang diketuai oleh Macaskie, Ketua Hal Ehwal
Awam BPU. Dalam tempoh pentadbiran tentera ini British membuat persiapan bagi
Asia Tenggara. Unit Perancang Malaya dan Unit Perancang Borneo masing-masing
menerima direktif mengenai dasar yang akan dilaksanakan. Kedua-dua direktif ini
sebenarnya tidak jauh berbeza kecuali dari segi perincian. Direktif mengenai Borneo
system in the four territories will be undesirable in the interests of security and our
territories” (CAB 98/41. Policy in Borneo.) Untuk mencapai tujuan tersebut langkah-
Lembaga Pengarah Syarikat Berpiagam Borneo Utara dan dengan Rajah Brooke
Sarawak.
Berpiagam Borneo Utara dan Rajah Brooke.yang menyerahkan jurisdiksi negeri masing
kepada kerajaan British. Walau bagaimana pun tindakan ini telah menimbulkan
orang Melayu dan Dayak. Dalam situasi yang tegang ini British melaksanakan juga
Tenggara. Di antara bulan April hingga Julai1946 kerajaan awam yang telah ditubuhkan
untuk Malayan Union, Singapura, Borneo Utara, Sarawak dan Brunei. Perlu dinyakan
bahawa British tidak sempat merundingkan perjanjian baru dengan Brunei dan tidak
meneruskan rancangan mengambil jurisdiksi penoh dari Brunei. Taraf Brunei kekal tidak
berubah seperti Sebelum Perang Dunia Kedua kecuali perlantikan seorang Pesuruhjaya
tinggi untuk Brunei. Untk tujuan ini gabenor Sarawak bertindak sebagai Pesuruhjaya
Tinggi Brunei. Perlu dinyatakan mengikut perjanjian 1888 dan 1906 British sebenarnya
sudah pun mendapat kuasa yang kukoh ke atas Brunei termasuk jurisdiksi terbatas dan
hak campur tangan dalam perkara pergantian ke atas taktha Brunei. Dalam keadaan ini
kedudukan Brunei tidak lah jauh berbeza dengan wilayah-wilayah British yang lain.
Malcolm John MacDonald yang mempunyai pengalaman luas dalam bidang
politik, pentadbiran dan diplomasi telah dilantik sebagai Gabenor-Jeneral yang pertama
untuk Malayan Union, Singapura dan Borneo British dalam tahun 1946. MacDonald
ada lah Perdana Menteri Britain yang pertama dari Parti Buruh. Malcolm MacDonald
Queen’s College, Oxford (List of the Papers of Malcom MacDonald, 1988: 1). Dalam
tahun 1929 MacDonald terpilih sebagai Wakil Rakyat bagi kawasan Parlimen Bassetlaw
di atas tiket Parti Buruh Britain. Ia kemudian menjadi Setia-Usaha Rendah Parlimen di
campuran pimpinan Winston Churchill dalam tahun 1940. Setahun kemudian ia telah
dihantar ke Kanada sebagai Pesuruhjaya Tinggi British untuk tempoh lima tahun
British.
menjadi Setiausaha Negara Bagi Tanahjajahan (mulai 3 Ogos 1945). Perkara penting
yang menjadi tumpuan Hall adalah krisis di antara British dengan Sultan-sultan dan
juridiksi sultan-sultan kepada kerajaan British dan penghapusan taraf dan kedudukan
Jeneral dalam suasana yang muram kerana majlis pertabalannya di pulau oleh
Newboult, Ketua Setiausaha Malayan Union (Lau, 1991:161). MacDonald dalam banyak
perkara menyokong pandangan dan pendirian Gent dalam menangi krisis berhubung
Tetapi MacDonald bercangah pendapat dengan Gent dalam soal penglibatan orang Cina
Asia Tenggara telah diubah termasuk jawatan Gabenor di Tanah Melayu telah ditukar
fungsi Special Commissioner atau Pesuruhjaya Khas. Jawatan Pesuruhjaya Khas ini
dibentuk pada Mar 1946 yang tugasnya “to advise His Majesty ‘s Government and the
Jeneral menjalankan dwi fungsi yang dahulu dijalankan oleh Gabenor-Jeneral dan
Pesuruhjaya Khas.
Melayu, Borneo Utara dan Brunei akan bertemu dan berbicang dalam Persidangan
hadir termasuk Edward Gent, Gabenor Malayan Union, P.A.B MacKerron, pegawai
S.E.A.L.F dan Rear-Admiral, Sir Dennis Boyd, Commander-in- Chief. B.P.F dan lain-lain.
Melayu dan Singapura. Menurut MacDonald komunis telah menjadi musuh No.1 dan
akan mengancam kedudukan British di rantau ini. Sebagaimana yang telah disebutkan
majlis bagi menonjol pengaroh dan kuasanya di kalangan pegawai-pegawai tinggi. Jika
kawasan di Perak dan Johor MacDonald bertindak menegor dan mengkritik pegawai-
pegawai tinggi Persekutuan Tanah Melayu yang dianggap tidak peka terhadap ancaman
Komunis. Tegoran ini menyebabkan Gent dipanggil pulang ke London dalam keadaan
pegawai kanan yang lain turut meletak jawatan. Dalam kes yang lain pada awal Mac
1951, MacDonald dan General Harding, Commander-in-Chief of the Far East Land
awal Mac 1951 berkenaan situasi keselamatan di Tanah Melayu (Oong, 2000:171).
Henry Gurney, Pesurujaya Tinggi British di Tanah Melayu tidak dimaklumkan mengenai
Setiausaha Bagi Tanahjajahan supaya memberi masa kepadanya selama enam bulan
lagi untuk meneruskan usaha dan programnya dalam memenangi Darurat (ibid.).
Setelah cukup enam bulan, dalam bulan Oktober 1951 Gurney mengambil keputusan
mengambil rehat atau “membunuh diri” di Fraser Hill. Gurney diserang hendap dan
terbunuh.
paling lama dalam sejarah kolonial British di Asia Tenggara. Dalam jangkamasa ini ia
British di Asia Tenggara terutama merapatkan hubungan Tanah Melayu Singapura dan
Borneo Utara dengan Brunei dan Sarawak yang bermatlamat menwujudkan sebuah
nasion. Ia merangka apa yang dikenali sebagai “Grand Design” atau kemudian sebagai
Bersama yang diwakili oleh pegawai-pegawai British dan tokoh-tokoh politik tempatan
dari Tanah Melayu dan Singapura. MacDonald menghadapi terlalu banyak rintangan
hingga 1963.
Kesimpulan
Tenggara ini telah distruktur semula menjadi lima unit yang terdiri dari Malayan
dan Pesuruhjaya Tinggi. Malayan Union, Sarawak, Borneo Utara, Singapura dan
Brunei cuma merupakan otoriti tempatan atau unit yang bertaraf rendah dalam
CAB 98/41. 1944. War Cabinet. Committes on Malaya and Borneo, “Future
Constitutional Policy For British Colonial Territories In Soth-East Asia. January.
CO825/42/55104/1/
CO 1030/161 ( Commissioner-General).
Dayang Arnah Bt Haji Kahar, 1991. Dasar British Di Borneo (1880-1945). Bangi: Latihan
Ilmiah, Jabatan sejarah Universiti Kebangsaan Malaysia.
Irwin, Graham. 1986. Borneo Abad Kesembilan Belas: Kajian Mengenai Persaingan
Diplomatik. (Terj. Mohd Nor Ghani dan Noraini Ismail). Kuala Lumpur: Dewan
Bahasa dan Pustaka.
Hall, D.G.E. 1986. A History of South-East Asia. London and Basingstoke: MacMillan
and Co Ltd.
Mss.Ind. Ocn-254. “Conference held under the Chairmanship of H.E. the Governor-
General,” 26 Jun 1947.
Oong Hak Ching. 2000. Chinese Politics in Malaya 1942-55: The Dynamics of British
Policy. Bangi: Penerbit UKM.
Ruhaida Bt Ramli. 1995. Sejarah Daerah Dinding (Manjung): Satu Tinjauan Umum
Terhadap Sosio-ekonomi Dari Tahun 1857 Hingga Tahun 1957. Bangi: Latihan
Ilmiah, Jabatan sejarah Universiti Kebangsaan Malaysia.
Stockwell, A.J. (editor) 1995. Malaya. Part I. The Malayan Union Experiment 1942-1948.
London: HMSO.