Download as pdf or txt
Download as pdf or txt
You are on page 1of 13

Johannes Tinctoris

Complexus
effectum musices

© 2009 Luís Henriques


THESAURUS MUSICARUM LATINARUM
School of Music
Indiana University
Bloomington, IN 47405
(phone: [812] 855-5471; Internet: mathiese@indiana.edu)

Data entry: Stephen E. Hayes


Checked by: Peter M. Lefferts
Approved by: Jan W. Herlinger

Fn and Ft: TINCOM TEXT


Author: Tinctoris, Johannes
Title: Complexus effectuum musices.
Source: Johannis Tinctoris Opera theoretica, ed. Albert Seay, 3 vols. in 2,
Corpus scriptorum de musica, vol. 22 ([Rome]: American Institute of
Musicology, 1975-78), 2:165-77. Used by permission.

2
[165]

Complexus effectuum musices


Editus a Magistro Johanne Tinctoris in
legibus licientato Regisque Siciliae Capellano

Prologus

Illustrissimae dominae Beatrici de Aragonia, Regis Siciliae, Jherusalem et


Ungariae probissimae filiae, Johannes Tinctoris inter legum artiumque
mathematicarum professores minimus immortalem servitutem. Scienti mihi,
beatissima Beatrix, quam ardenti quamque vehementi studio ingenue arti
musices operam impendas occurrit quosdam ingentes effectus ipsius
compendiose tuae celsitudini exponere. Quibus licet animum tuum instar illius
a quo caelestem duxit originem, arbitror constantissimum exciteris numquam
abs tam insigni opera desistere. Quodquidem agressus ego sum non minus
amore tui quam artis inductus. Enim vero ut quam gratissimum mihi est
musicen cui me ab ineunte aetate dedidi studio tum illustris tam prudentis
tamque formosae dominae, regis filiae gloriossimam fore, sic et beneficio ipsius
artis quam caeterarum potentissimam Plato, pulcherrimam Quintilianus,
divinamque scientiam Augustinus asserit, tuum semper animum ab omni
dolore purificatissimum expeto. Neque me credas velim omnes effectus ipsius
liberalis ac honestae musices, sic eam Aristoteles vocat hoc in opusculo,
complecti verum tantummodo viginti, ut sunt:

Deum delectare,
Dei laudes decorare,
Gaudia beatorum amplificare,
Ecclesiam militantem triumphanti assimilare,
Ad susceptionem benedictionis divinae praeparare,
Animus ad pietatem excitare,
Tristitiam depellere,
Duritiam cordis resolvere, [166]
Diabolum fugare,
Extasim causare,
Terrenam mentem elevare,
Voluntatem malam revocare,
Homines laetificare,
Aegrotos sanare,
Labores temperare,
Animos ad praelium incitare,
Amorem allicere,
Iocunditatem convivii augmentare,
Peritos in ea glorificare,

3
Animas beatificare.

Quosquidem admirabiles et ut dicam divinos effectus tum rationibus, tum


auctoritatibus sacris, tum philosophorum, historicorum ac poetarum dictis
quae, Cicerone teste, peti solent ad faciendam fidem, comprobare decrevi ac
ordine debito de quolibet ut liquidius pateant disserere institui.

Et huic licet editioni, eo quod ardua sit, tum theologiam, tum philosophiam,
tum poesim concernens ingenuum cantoris impar agnoscas. Haud me vitii
praesumptionis profecto accusabis si non ignores in ardua tendere proprium
esse virtutis.

Capitulum I - De primo effectu musicae

Effectus primus est iste: Musica Deum delectat.

Proprium etenim est cuiuslibet artificis suo delectari artificio maxime cum id
perfectum fuerit. Unde cum Deus qui opus imperfectionis non novit, ut habetur
in capitulo Maiores de baptismo, et eius effectu extra in antiquis hanc artem
perfectissimam operatus fuerit, tenendum est quod ab ea prae caeteris
delectatur. Hinc a dilectissima sua sponsa quam fideles ecclesiam credunt, optat
dulcedinem vocis audire quam sola musica efficere potest. Quippe per
Salomonem, Canticorum secundo capitulo, sic illam alloquitur: "Sonet vox tua
dulcis in auribus meis." Et sequitur: "Vox" enim "tua dulcis," quasi dicat [167] eo
quod "vox tua dulcis," id est, melodiosa sit, opto "ut sonet in auribus meis."
Neque vocis dulcedinem audire Deus optaret, si eum quovis modo non
delectaret.

Capitulum II - De secundo effectu

Sequitur secundus effectus: Musica laudes Dei decorat.

Hinc in ecclesia triumphanti perpetuis Dei laudibus insistentes eas quo magis
decorentur cantare dicuntur. Unde Johannes in Apocalypso, capitulo [18o],
refert vocem cantantium, quasi canticum novum ante sedem Dei fuisse sicut
cytharoedorum cytharisantium in cytharis suis. Hinc Vergilius fingit eos qui
erant in campo Heliseo laudes Apollonis sapientiae dei canere, nam in sexto
libro Aeneidos, de Aenea, qui cum sibilla in illum locum devenerat, ita dicit:

"Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam


[Vescentis] laetumque choro paeana [canentis]."

Sacerdotes etiam sub Evandro more Archadico deo Herculi laudes in decorem
canebant. De quo idem Vergilius in octavo sic inquit:

4
"[Tum] Salii ad cantus incensa altaria circum
Populeis adsunt evincti tempora ramis,
Hic iuvenum chorus, ille senum, qui carmine laudes
Herculeas et facta ferunt."

Numa Pompilius sacrorum Romanorum piissimus institutor voluit Salios


laudes deorum musicis decorare versibus. Unde Quintilianus, libro primo
Institutionum oratoriarum: "Versus quoque Saliorum carmen habent." Sed haec
ad falsam religionem pertinent. Rex autem David verae religionis cultor Dei
laudes decorari cupiens, cantores instituit qui coram archa foederis illas
decantarent. De quo Ecclesiastici, capitulo 47o: "Stare fecit cantores iuxta altare
et in sono eorum dulces fecit modulos." Hinc ille ab omnibus variis
instrumentis musicis Dei laudes decorari expetens. Postquam dixit in Psalmo
[168] CXLVIo: "Deo nostro sit iocunda decoraque laudatio." Subiungit in ultimo:
"Laudate eum in sono tubae; laudate eum in psalterio et cythara; laudate eum in
tympano et choro; laudate eum in cordis et organo; laudate eum in cymbalis
bene sonantibus; laudate eum in cymbalis iubilationis; omnis spiritus laudet
Dominum."

Instar cuius regiae institutionis Ambrosius primum in ecclesia militanti laudes


Dei musica decorari ordinavit. Quo effectum est ut hac tempestate
praestantissimi inveniantur cantores Dei laudibus accuratissime vacantes.
Quorumquidem cantorum tanto praestantius est officium, quantum Deus cui
cantando devote serviunt rebus caeteris praestat.

Capitulum III - De tertio effectu

Tertius effectus est: Musica gaudia beatorum amplificat.

Credimus enim beatitudinem esse statum omnium bonorum aggregatione


perfectum quam si beati sint assequuti, delectabilissima quae bona sunt eis
deesse non possunt. Unde cum, ut inquit philosophus in octavo Politicorum:
"Musica sit delectabilissimorum quod musicalium concordiarum dulcedo
gaudia eorum amplificet ratione concludimus." Hinc quoniam felicitatem
animorum beatorum instrumenta musica significant, ut patet per Ovidium in
quarto Metamorphoseos ita dicentem:

"... lyraeque
tibiaeque et cantus, animi felicia laeti
argumenta, sonant ..."

Pictores etiam quando beatorum gaudia designare volunt, angelos diversa


instrumenta musica concrepantes depingunt, quodquidem ecclesia non
permitteret nisi gaudia beatorum musica amplificari crederet. Nec extra

5
propositum Vergilius gaudiis camporum Heliseorum quae amoena vireta locos
laetos fortunata nemora sedesque beatas appellat; musicam interesse finxit.
Unde [169] in sexto libro Aeneidos, de hiis qui in illis campis congaudebant,
haec ait:

"Pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.


Nec non Threicius [longa cum] veste sacerdos
Obloquitur numeris septem discrimina vocum,
Iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno."

Capitulum IV - De quarto effectu

Quartus effectus est: Musica ecclesiam militantem triumphati assimilat.

Unde Bernardus Super cantica: "Nihil in terris ita repraesentat quendam


caelestis habitationis statum, sicut alacritas laudantium Deum." Pro quo facit
Augustinus ita dicens in capitulo 14o decimiseptimi libri De civitate Dei:
"Diversorum [enim] sonorum rationabilis moderatusque concentus concordi
varietate compactam bene ordinatae civitatis Dei insinuat unitatem."

Capitulum V - De quinto effectu

Quintus effectus est: Musica ad susceptionem benedictionis Domini praeparat.

Unde quarti Regum, tertio capitulo: "Dum caneret psaltes, facta est super
Heliseum manus Domini."

Capitulum VI--De sexto effectu

Sextus effectus est: Musica animos ad pietatem excitat.

Unde Augustinus in libro 10o Confessionum: "Adducor... cantandi


consuetudinem [170] approbare in ecclesia, ut per oblectamenta aurium animus
infirmior ad effectum pietatis adsurgat."

Capitulum VII--De septimo effectu

Septimus effectus est: Musica tristitiam depellit.

Unde Jacobi capitulo quinto: "Tristatur aliquis vestrum? oret. Aequo animo
[est]? psallat." Hinc de Polyphemo Vergilius in tertio libro Aeneidos ait

6
"Solamenque mali de collo fistula pendet."

Et quoniam in amore plurimum tristitiae accidit, hanc musica quodam innato


solamen depellere solet. Unde idem Vergilius de Orpheo tristi propter
absentiam Euridicis quam flagranter amabat, proprio instrumento se consolante
in quarto libro Georgicorum sic inquit:

"Ipse cava solans aegrum testudine amorem


Te, dulcis coniunx, te solo in litore secum,
Te veniente die, te decendente canebat."

Capitulum VIII--De octavo effectu

Octavus effectus est: Musica duritiam cordis resolvit.

Unde Augustinus in libro nono Confessionum: "Flevi in hymnis et canticis tuis,


suave sonantis ecclesiae tuae vocibus commotus acriter." Hinc eo quod populus
Iudaicus durae cervicis erat Domino, teste Exodi XXXIIo capitulo, multorum
instrumentorum musicorum usus erat ei necessarius quibus cordium suorum
duritia resolveretur, ut patet per Sanctum Thomam in secunda secundae,
questione 91a, articulo secundo. Et Orpheum eo quod musica modulatione
duritiam rudium et agrestium animorum resolveret: "Non feras modo [171] sed
saxa etiam silvasque duxisse posteritatis memoria traditum est." Haec
Quintilianus in libro primo Institutionum oratoriarum. Simile cuius Amphyon
fecisse dicitur, de quo Horatius in suis Odis:

"Movit Amphyon lapides canendo."


Et Statius, libro primo Theobaidos:

"... quo carmine maris


Iusserit Amphyon Tyrios accedere [montis]."

Immo poetae ad ostendendum maiorem efficaciam musicae circa duritiam


cordis resolvendam fingunt ipsum Orpheum et manes et iudices et monstra
inferorum suo cantu movisse. De quo Vergilius in quarto Georgicorum haec
dicit:

"Taenarias etiam fauces, alto ostia Ditis,


Et caligantem nigra formidine lucum
Ingressus, [manisque] adiit regemque tremendum
Nesciaque humanis precibus mansuescere corda.
[At] cantu commotae Erebi de sedibus imis
Umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum."

Et paulo post sequitur:

7
"Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti
Tartara caeruleosque [implexae] crinibus [anguis]
Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora,
Atque Ixionii vento rota constitit orbis."

Capitulum IX - De nono effectu

Nonus effectus est: Musica diabolum fugat.

Unde primi Regum, capitulo 16o: "David tollebat cytharam et psallebat manu
sua; refocillabaturque Saul et levius habebat, recedebatque ab eo spiritus
malus." Super quod Rhetor quidam hos versus edidit:

"Rex David in Saule sedavit demonis iram


Ostendens cytharae virtutem carmine miram." [172]

[Capitulum X - De decimo effectu]

Decimus effectus est: Musica extasim causat.

Unde postquam David in Psalmo LXVIIo cecinit: "Praevenerunt principes


coniuncti psallentibus, in medio iuvencularum tympanistriarum." Et paulo post
subdidit: "Ibi Beniamin adolescentulus in mentis excessu." [Profecit] illud
philosophus in octavo Politicorum: "Melodiae Olympi faciunt animas raptas."
Ad cuius confirmationem referente Quintiliano in primo Institutionum
oratoriarum ponitur: "Tibicen, qui sacrificanti Phrygium cecinerat, acto illo in
insaniam et per praecipicia delato accusari, quod causa mortis extiterunt."

[Capitulum XI--De undecimo effectu]

Undecimus effectus est: Musica terrenam mentem elevat.

Unde Bernardus Super cantica: "Oculos cordis attollit iubilus laudis." Armoniae
quidem dulcedine movet mens ad contemplationem gaudiorum supernorum
quae septima pars est vitae melioris. Et hinc deficit a cogitatione terrenorum
quae ad actionem vitae pertinens sollicitudinem ac turbationem inducit.

[Capitulum XII--De duodecimo effectu]

Duodecimus effectus est: Musica voluntatem malam revocat.

8
Nam ut Cicero dicit in libro De conciliis refertque Quintilianus in libro primo
Institutionum oratoriarum: "Concitatos ad vim pudicae [domui afferendam]
iuvenes, mutare iussa in spondeum modos tibicina Pictagoras composuit."

[Capitulum XIII--De tertio decimo effectu]

Tertius decimus effectus: Musica homines laetificat.


Namque prout refert Aristoteles in octavo Politicorum: "Museus ait esse [173]
hominibus delectabilissimum cantare," propter quod in conventus et
deductiones rationabiliter assumunt ipsum tamquam potentem laetificare, et
laetificat alios quidem plus et alios minus. Namque quanto plus in hac arte
perfectus est, tanto plus ab ea delectatur, eo quod naturam ipsius et interius et
exterius apprehendat. Interius quidem virtute intellectiva, qua intelligit debitam
compositionem ac pronuntiationem, et exterius potentia auditiva, qua percipit
concordantiarum dulcedinem.

Tales autem sunt solum qui de musicae vere iudicare delectarique possunt,
propter quod philosophus in octavo Politicorum consulit iuvenibus operam
dare musicae, ut non tantum sono per se sive per alium delectentur. Sed senes
etiam effecti dimissis operibus de ea recte possint iudicare. Musica vero minus
illos laetificat qui nihil ex ea penitus quam sonum percipiunt, extrinseco etenim
sensu tantummodo delectantur. Afficiuntur adeo tamen tali sono, quod iuxta
Iuvenalem "currentes ad vocem iocundam," eos qui voce delectabili sicut
opinantur canunt, licet rudissime pronuntient, tamquam optimos musicos
praedicant et extollunt.

Neque miror cum Vergilium cecinisse Bucolicorum, egloga secunda, legerim:


"Trahit sua quemque voluptas." Perfectio igitur delectationis musicae consistit
in eius perfecta conditione. Unde Aristoteles in octavo Politicorum ponit ad
propositum quod imperfecto, supple in apprehensione, ipsius artis musicae non
convenit finis, id est, perfectio eius delectationis.

[Capitulum XIV--De quarto decimo effectu]

Quartus decimus effectus: Musica aegrotos sanat.

Unde refert Isidorus quarto libro Etymologiarum quod Asclepiades medicus


quendam freneticum arte modulationis pristine restituit sanitati. Hinc dicit
idem auctor eminentissimus musicam fore medico necessariam. Quod satis
probabile videtur ex dictis Avicennae et Galieni, quorum primus ait: "Debes
autem scire quod in pulsu reperitur natura musicae." Et alter: "Cum natura
proportionum musicalium mihi nota fuit, tunc ianuae pulsus mihi apertae
fuerunt." [174]

9
[Capitulum XV--De quinto decimo effectu]

Quintus decimus effectus: Musica labores temperat.

Nam ut habet Quintilianus in primo libro Institutionum oratoriarum: "Natura


ipsa videtur nobis musicam ad tolerandos facilius labores dedisse." Siquidem
remiges cantus hortantur, pro quo facit illud Vergilii Bucolicorum, egloga nona:
"Cantantes licet usque (minus via laedit) eamus." Et in primo libro
Georgicorum:

"Interea longum cantu solata laborem


Arguto coniunx percurrit pectine telas."

[Capitulum XVI - De sexto decimo effectu]

Sextus decimus effectus: Musica animos ad praelium incitat.

Hinc habetur de Miseno quod in obsidione Troiana cum Hectore


praestantissime lituo praelium accendebat. Quod cum ipse Misenus Hectore
mortuo sequutus Aeneam per aequora facere niteretur a Tritone Neptuni
tubicine per invidiam fuit submersus. De quo Vergilius Aeneidos, libro sexto,
sic ait:

"... Atque illi Misenum in litore sicco,


Ut venere, vident indigna morte peremptum,
Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter
Aere ciere viros Martemque accendere cantu."
Et caetera qui ibi sequuntur.

Hinc Timotheus tubicen Alexandri Magni illum ab epulis in bellum


saepenumero provocasse legitur. Cui concordat Quintilianus in libro primo
Institutionum oratoriarum: "Duces maximos et fidibus et tibiis [concinisse]
traditum est et exercitus Laecedemoniorum musicis accensos modis."

Tales autem melodiae sunt irae provocativae, ut vult philosophus in octavo


Politicorum. "Quae quanto sunt vehementiores tanto certantium animos
efficiunt fortiores." Haec Isidorus Etymologiarum, libro tertio, quo finaliter
gloriam victoriae consequuntur. Unde Quintilianus in libro primo
Institutionum [175] oratoriarum: "Quod autem aliud in nostris legionibus
cornua ac tubae faciunt; quorum concentus quanto est vehementior, tanto
Romana in bellis gloria caeteris praestat?"

[Capitulum XVII - De septimo decimo effectu]

10
Septimus decimus effectus: Musica amorem allicit.

Unde Ovidius puellis amorem virorum allicere cupientibus praecipit ut cantare


discant. Enimvero in tertio libro De arte amandi sic inquit:

"Res est blanda canor: discant cantare puellae


(pro facie multis vox sua leva fuit)"

Hinc est quod cum Orpheus lyram dulcissime pulsaret, multas mulieres eius
amorem incensas a poetis traditum est. De quo Ovidius Metamorphoseos, libro
decimo:

"... Multas tamen ardor habebat


Iungere se vati: multi doluere repulsae."
Immo melodia cantus ipsius Orphei tantae certa amorem alliciendum erat
efficaciae ut et impuberes ad amandum cogeret. Dum ibidem sequitur:
"Ille etiam Thracum populis fuit auctor amorem
In teneres transferre mares citraque iuventam
Aetatis breve ver et primos carpere flores."

[Capitulum XVIII - De octavo decimo effectu]

Octavus decimus effectus: Musica iocunditatem convivii augmentat.

Unde Ecclesiastici, capitulo XXXIIo: "Gemmae carbunculi in ornamento auri et


comparatio musicorum in convivio vini." Glosa carbunculum comparat auro, et
musicum melos convivio, sicut enim carbunculus duplicat splendorem auri, ita
melodia iocunditatem convivii.

Hinc tradunt poetae deorum epulis musicam esse acceptam. Unde Horatius in
suis Odis scribit:

"O decus Phoebi et dapibus supremis


Grata testudo Jovis. O laborum [176]
Dulce lenimen mihicumque salve rite vocanti."

Verum ab antiquo claros homines epulantes assumere musicam non insolitum


est. Unde Vergilius recitans ea quae in opiparo convivio, ab Elissa Aeneaeque
suis sociis preparato, gesta fuerunt. Adducit Iopam citharedum peritissimum
quo iucundius esset cytharam increpuisse, de quo Aeneidos, libro primo:

"Cythara crinitas Iopas personat aurata," etc.

11
"Veterum quoque Romanorum epulis fides et tibias [adhibere] moris fuit." Haec
Quintilianus in libro primo Institutionum oratoriarum. Et Isaiae quinto capitulo
legitur: "Cythara et lyra et tympanum et tibia et vinum in conviviis vestris."
Hanc quoque consuetudinem hac tempestate plurimum vigere videmus,
magnatibus splendide ac solenniter epulantibus, quod genus musicorum adesse
sentimus, illic cantores, illic tibicines, illic tympanistae, illic organistae, illic
cytharedi, illic fistulae, illic tubae, adeo melodiose concinentes, ut vera
quaedam imago supernorum gaudiorum esse videatur.

[Capitulum XIX - De nono decimo effectu]

Nonus decimus effectus est: Musica peritos in ea glorificat.

Unde Ecclesiastici xliiiio: Homines "in peritia sua requirentes modos musicos ...
in generationibus gentis suae gloriam adepti sunt et in diebus suis habentur in
laudibus." Et quoniam olim in Graecia summa musici afficiebantur gloria
propter summam eruditionem quam ipsi Graeci sitam censebant in nervorum
vocumque cantantibus, non modo praestantissimi viri philosophi operam illi
impenderunt, ut Socrates, Pictagoras, Plato, Aristoteles, sed et bellicosissimi
principles, ut Epaminondas et Achilles, Themistocles, qui cum epulis recusaret
lyram, habitus est indoctor. Immo ut et cum hoc Cicero ponit in prologo
Quaestionum Tusculaniarum: "Discebant id omnes nec qui nesciebat satis
excultus doctrina putabatur."

Nostro autem tempore experti sumus quanti plerique musici gloria sint affecti.
Quis enim Johannem Dunstaple, Guillelmum Dufay, Egidium Binchois,
Johannem Okeghem, Anthonium Busnois, Johannem Regis, Firminum Caron,
Jacobum Carlerii, Robertum Morton, Jacobum Obrecht non novit? Quis eos
[177] summis laudibus non prosequitur, quorum compositiones per universum
orbem divulgatae, Dei templa, regum palatia, privatorum domos summa
dulcedine replent? Taceo plurimos musicos eximiis opibus dignitatibusque
donatos, quoniam etsi honores ex hiis adepti sunt, famae immortali quam primi
compositores sibi extenderunt minime sunt conferendi. Illud enim fortunae,
istud autem virtutis opus est. Unde Vergilius Aeneidos, libro decimo:

"Stat sua cuique: dies breve et irreparabile tempus


Omnibus est vitae, sed famam extendere factis,
Hoc virtutis opus ..."

[Capitulum XX - De vicesimo effectu]

Vicesimus effectus musicae: Musica animas beatificat.

12
Nulli namque dubium est homines ad compunctionem audiendo cantum
induci. Propter hoc enim ecclesia Dei laudes cantari instituit, ut patet per
capitulum Cleros 21 dis, et per Doctorem Sanctum secunda secundae,
quaestione XCIa, articulo secundo. Unde cum per compunctionem animae
salutem attingant, sequitur musicam huiusmodi salutis esse causam.
Quaequidem salus summa beatitudo est quam non modo, ut praediximus, qui
musicam audiunt, sed et qui sciunt assequuntur. Unde propheta Psalmo
LXXXVIIIo: "Beatus populus qui scit iubilationes."

Sequitur Conclusio

Hos igitur effectus, siquis advertat numquam ei pigebit ingenium suum huic
parti disciplinae applicuisse. Immo in dies affectu flagrantissimo melodiae
studebit, qua reges, qua ceteros principes, quaque liberos homines usos fuisse et
uti, gloriosum et commendabile est. Haec enim est quae a Lycurgo, Platone,
Quintiliano approbatur praecipiturque, quorum praecepta qui sequitur et ars
illi et ille arti decori in sempeternum erit. Et haec de commendatione nobilis
artis musices.

Haec Magister Johannes Tinctoris in legibus licentiatus Serenissimi Principis


Fernandi, Siciliae, Jherusalem et Ungariae Regis Capellanus.

13

You might also like