Professional Documents
Culture Documents
Câu hỏi ôn tập chương 2 - Trần Thị Thúy Hường
Câu hỏi ôn tập chương 2 - Trần Thị Thúy Hường
Câu hỏi ôn tập chương 2 - Trần Thị Thúy Hường
2. Cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX và sự phá
sản của các quan điểm duy vật siêu hình về vật chất.
Năm 1895, Rơnghen phát hiện ra tia X. Năm 1896, Béccơren phát hiện ra hiện tượng phóng xạ
của nguyên tố Urani. Năm 1897, Tômxơn phát hiện ra điện tử. Năm 1901, Kaufman đã chứng
minh được khối lượng của điện tử không phải là bất biến mà thay đổi theo vận tốc vận động của
nguyên tử. Năm 1898-1902, nhà nữ vật lý học người Ba Lan Mari Scôlôđốpsca cùng với chồng
là Pie, nhà hóa học người Pháp, đã khám phá ra chất phóng xạ mạnh là pôlôni và radium. Những
phát hiện vĩ đại đó chứng tỏ rằng, nguyên tử không phải là phần tử nhỏ nhất mà nó có thể bị
phân chia, chuyển hóa. Năm 1905, Thuyết Tương đối hẹp và năm 1916, Thuyết Tương đối tổng
quát của Anhxtanh ra đời đã chứng minh: không gian, thời gian và khối lượng luôn biến đổi
cùng với sự vận động của vật chất. Thế giới vật chất không có và không thể có những vật thể
không có kết cấu, tức là không thể có đơn vị cuối cùng, tuyệt đối đơn giản và bất biến để đặc
trưng chung cho vật chất. Thế giới ấy còn nhiều điều “kỳ lạ” mà con người đã và đang tiếp tục
khám phá, chẳng hạn như: sự chuyển hóa giữa hạt và trường, sóng và hạt, hạt và phản hạt, “hụt
khối lượng”, quan hệ bất định… Điều này đã khẳng định dự đoán thiên tài của V.I.Lênin: “Điện
tử cũng vô cùng vô tận như nguyên tử, tự nhiên là vô tận” là hoàn toàn đúng đắn.
Giờ đây những quan niệm cứng nhắc, bất biến, tách rời, cô lập lẫn nhau về thế giới đã bắt đầu bị
lung lay. Thế là chủ nghĩa duy vật Pháp mất dần ảnh hưởng, thay vào đó là triết học cổ điển
Đức. Song ảnh hưởng của thứ triết học đó đối với vật lý học ở đầu thế kỉ XIX là khá mâu thuẫn,
trong đó nó đem lại kết quả xấu thì nhiều hơn. Hêghen,người đã xây dựng nên hệ thống phép
biện chứng lại cũng chính là người đứngchắn đường không cho các nhà khoa học tự nhiên tiếp
thu phép biện chứng, do đótriết học của Hêghen không những đã không thúc đẩy khoa học phát
triển mà cònkìm hãm nó. Và phải chờ đến Mác và Ăngghen thì phép biện chứng mới phát
huyđược tính tích cực của nó. Dựa vào tất cả những tài liệu mới nhất lúc đó của khoahọc tự
nhiên, Mác và Ăngghen đã xây dựng nên một hình thức triết học mới cótính chất vừa khoa học
vừa cách mạng hơn tất cả các hình thức triết học đã từngtồn tại trong lịch sử, đó là triết học duy
vật biện chứng. Triết học mới này đã từ bỏviệc giải quyết các vấn đề cụ thể của khoa học tự
nhiên; ngay từ khi mới ra đời, nóđã tự xác định đối tượng nghiên cứu của nó là mối quan hệ
giữa nhận thức và tồntại, là những quy luật vận động và phát triển tổng quát của tự nhiên, xã hội
và tưduy; nó cũng xác định đúng mối quan hệ giữa nó với khoa học tự nhiên, trong đócó vật lý
học. Song do một số nguyên nhân khách quan mà từ khi ra đời cho đến cuối thế kỉ XIX, triết học
duy vật biện chứng vẫn chưa được phổ biến sâu rộngtrong đông đảo các nhà khoa học tự nhiên,
hơn nữa trong thời kì này vật lý học cơgiới vẫn còn gặt hái được nhiều thắng lợi nên đây vẫn là
thời kì mà tư duy siêu hình vẫn còn chiếm ưu thế trong vật lý học. Sự ràng buộc của tư tưởng về
một chất liệu cơ bản “đầu tiên” cấu thành toàn bộ thế giới vẫn lớn tới mức hầu như khôngnhà
vật lý học nào thoát khỏi nó. Do chỉ nhìn thấy cây mà chẳng thấy rừng, nên vậtlý học vào cuối
thế kỉ XIX đã tự coi mình là hình thức “hoàn bị” cuối cùng trongtoàn bộ tiến trình phát triển của
vật lý học không những từ trước cho đến lúc đó màcòn cho mãi về sau. Sự ngạo mạn đó đã được
thể hiện đầy đủ trong lời nói của nhàvật lý học lão thành kiêm Huân tước nước Anh là Kenvin.
Ông này cho rằng vật lýhọc cuối thế kỷ XIX không còn cái gì để phát minh nữa mà chỉ còn
nhiệm vụ là tìm cách ứng dụng thật tốt những cái đã phát minh. Chưa hết, một nhà vật lý học
khác là Maikenxơn còn nói thẳng ra rằng khoa học trong tương lai sẽ không tìm ra cái mới, cái
chưa biết mà sẽ chỉ làm cho những cái đã biết ngày thêm chính xác. Tưtưởng siêu hình và máy
móc như vậy đã ngăn cản các nhà vật lý học lúc đó hiểurằng thế giới vật chất ngoài kia là
vô cùng phong phú và đa dạng, rằng vẫn cònnhiều điều mà họ vẫn chưa biết, hoặc chưa có khả
năng vươn tới. Tóm lại, tronghàng ngàn năm phát triển của mình trước khi xảy ra cuộc khủng
hoảng, ngành vậtlý cũng đã trải qua nhiều cuộc “lật đổ” ngoạn mục những lý thuyết cũ của nó.
Conngười đã phải phấn đấu không mệt mỏi trong suốt 20 thế kỉ để đến được với cơ học cổ điển
của Newtơn, dĩ nhiên tham vọng của con người vẫn còn rất lớn nên sẽ không chịu dừng chân ở
đó, con người sẽ tiếp tục cuộc hành trình “hỏi - đáp -khám phá” để ngày càng đạt tới sự nhận
thức đúng đắn hơn về bản chất của thế giới. Trong quá trình đó, vận mệnh của ngành vật lý học
đã luôn gắn chặt vào vậnmệnh của triết học. Xét một cách tổng thể thì mỗi giai đoạn phát triển
của ngành vật lý học đều bị chi phối mạnh mẽ bởi một hình thức triết học tương ứng. V.I.Lênin
khẳng định: “là ở sự đảo lộn của những quy luật cũ và những nguyên lý cơ bản, ở sự thay thế
của chủ nghĩa duy vật bằng chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa bấtkhả tri”.
Tình hình trên đã làm cho nhiều nhà khoa học tự nhiên trượt từ chủ nghĩa duy vậtmáy móc, siêu
hình sang chủ nghĩa tương đối, rồi rơi vào chủ nghĩa duy tâm. V.ILênin gọi đó là “chủ nghĩa duy
tâm vật lý học” và coi đó là “một bước ngoặt nhấtthời”, là “thời kỳ ốm đau ngắn ngủi”, là
“chứng bệnh của sự trưởng thành”, là “mộtvài sản phẩm chết, một vài thứ cặn bã nào đó phải
vứt vào sọt rác”. Để khắc phụccuộc khủng hoảng này, V.I Lênin cho rằng: “Tinh thần duy vật cơ
bản của vật lýhọc, cũng như của tất cả các khoa học tự nhiên hiện đại, sẽ chiến thắng tất cả
mọithứ khủng hoảng, nhưng với điều kiện tất yếu là chủ nghĩa duy vật biện chứng phảithay thế
chủ nghĩa duy vật siêu hình”.
4. Vận động và các hình thức tồn tại của vận động.
Khái niệm thế nào là vận động?
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng thì Vận động hiểu theo nghĩa chung nhất bao
gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sự thayđổi vị trí đơn giản
cho đến tư duy.
Nội dung của khái niệm vận động :
+ Vận động là phương thức tồn tại của vật chất , là thuộc tính cố hữu của vật chất, có nghĩa là
vật chất tồn tại bằng vận động, thông qua vận động để biểu hiện sự tồn tại của
mình. Khi chúng ta nhận thức được sự vận động của vật chất là lúc chúng ta biết được bản chất
của ý thức.
+ Vận động không do ai sáng tạo ra và cũng không mất đi mà nó tồn tại vĩnh viễn. Điềunày có
được là do vật chất là vô tận, vô hạn, không sinh ra không mất đi và vận động là một thuộc tính
không thể tách rời vật chất. Nó được thể hiện bằnh định luật bảo toàn vàchuyển hoá năng lượng
năng lượng trong vật lý.
+ Nguồn gốc của Vận động là do bản than sự vật hiện tượng quy định hay tự thân vậnđộng. Sự
tự thân vận động đó được tạo nên bởi sự tác động qua lại lẫn nhau giữa cácnhân tố nội tại của
bản thân vật chất.
Một số hình thức vận động:
+ Vận động cơ học: là sự di chuyển vị trí các vật thể trong không gian
+ Vận động vật lý: là vận động của các phân tử, các hạt cơ bản, vận động điện tử,...
+ Vận động hoá học: là vận động của các nguyên tử, các quá trình hoà hợp và phân giảicác chất.
+ Vận động sinh học: là quá trình trao đổi chất của cơ thể sống với con người.
+ Vận động xã hội: là sự thay đổi, thay thếcác quá trình xã hội của các hình thái kinh tếxã hội.
Giữa các hình thái vận động có trình độ cao thấp khác nhau, chúng ta không thể manghình thức
vận động cao để giải thích cho hình thức vận động thấp hơn. Các hình thức vận động cao xuất
hiện trên cơ sở của hình thức vận động thấp, bao hàm trong nó tất cả cáchình thức vận động thấp
hơn. Mỗi sự vật luôn luôn có nhiều hình thức vận động khác nhau nhưng nó chỉ được đặc trưng
bởi một hình thức vận động cơ bản mà thôi.
10. Nội dung và yêu cầu của quy luật mâu thuẫn
Nội dung của quy luật mâu thuẫn:
Mặt đối lập là những mặt có những đặc điểm, những thuộc tính, những tính quy định có khuynh
hướng biến đổi trái ngược nhau tồn tại một cách khách quan trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Sự
tồn tại các mặt đối lập là khách quan và là phổ biến trong thế giới. Theo triết học duy vật biện
chứng của Engels thì tất cả các sự vật, hiện tượng trên thế giới đều chứa đựng những mặt trái
ngược nhau. Ví dụ như: Trong nguyên tử có điện tử và hạt nhân hay trong sinh vật thì có sự
đồng hoá và dị hoá, trong kinh tế thị trường có cung và cầu, hàng và tiền. Những mặt trái ngược
nhau đó trong phép biện chứng duy vật gọi là mặt đối lập.
Các mặt đối lập nằm trong sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau theo hướng trái ngược nhau,
xung đột lẫn nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng. Theo triết học duy vật biện chứng của
Engels thì mâu thuẫn biện chứng tồn tại một cách khách quan và phổ biến trong tự nhiên, xã hội
và tư duy. Mâu thuẫn biện chứng trong tư duy là phản ánh mâu thuẫn trong hiện thực và là
nguồn gốc phát triển của nhận thức. Mâu thuẫn biện chứng không phải là ngẫu nhiên, chủ quan,
cũng không phải là mâu thuẫn trong lôgic hình thức. Mâu thuẫn trong lôgic hình thức là sai lầm
trong tư duy.
Tính chất quy luật mâu thuẫn
Mâu thuẫn là sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau của các mặt đối lập bên trong một sự vật, một
hiện tượng. Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan và phổ biến. Mâu thuẫn có tính chất khách
quan vì nó là cái vốn có trong sự vật, hiện tượng, là bản chất chung của mọi sự vật, hiện tượng.
Mâu thuẫn có tính phổ biến vì nó tồn tại trong tất cả mọi sự vật hiện tượng, mọi giai đoạn, mọi
quá trình, tồn tại trong cả tự nhiên, xã hội và tư duy.
Vì mâu thuẫn là hiện tượng khách quan, phổ biến nên mâu thuẫn rất đa dạng và phức tạp. Trong
các sự vật, hiện tượng khác nhau thì tồn tại những mâu thuẫn khác nhau, trong bản thân mỗi sự
vật, hiện tượng cũng chứa đựng nhiều mâu thuẫn khác nhau, trong mỗi giai đoạn, mỗi quá trình
cũng có nhiều mâu thuẫn khác nhau. Mỗi mâu thuẫn có vị trí, vai trò và đặc điểm khác nhau đối
với sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng.
11. Nội dung và yêu cầu của quy luật phủ định của phủ định.
Nội dung của quy luật quy luật phủ định của phủ định
– Quy luật phủ định của phủ định thể hiện sự phát triển của sự vật là do mâu thuẫn bên trong của
sự vật, hiện tượng quy định. Mỗi lần phủ định là kết quả của sự đấu tranh và chuyển hoá giữa
những mặt đối lập trong một sự vật, hiện tượng. Phủ định lần thứ nhất làm cho sự vật, hiện
tượng cũ chuyển thành sự vật, hiện tượng đối lập với nó. Phủ định lần thứ hai dẫn đến sự ra đời
của sự vật, hiện tượng mới mang nhiều nội dung tích cực của sự vật, hiện tượng bị phủ định,
nhưng cũng mang nhiều nội dung đối lập với sự vật, hiện tượng đó. Kết quả là, về hình thức, sự
vật, hiện tượng mới (ra đời do kết quả của sự phủ định lần thứ hai) sẽ lại trở thành sự vật, hiện
tượng xuất phát (chưa bị phủ định lần nào); nhưng về nội dung, không phải trở lại sự vật, hiện
tượng xuất phát nguyên như cũ, mà chỉ là dường như lặp lại sự vật, hiện tượng cũ nhưng trên cơ
sở cao hơn.
– Phủ định biện chứng chỉ là một giai đoạn trong quá trình phát triển bởi chỉ thông qua phủ định
của phủ định mới dẫn đến sự ra đời của sự vật, hiện tượng mới, và như vậy, phủ định của phủ
định mới hoàn thành được một chu kỳ phát triển, đồng thời lại là điểm xuất phát của chu kỳ phát
triển tiếp theo.
– Số lượng các lần phủ định trong một chu kỳ tuỳ theo tính chất của quá trình phát triển cụ thể;
nhưng ít nhất cũng phải qua hai lần mới dẫn đến sự ra đời của sự vật, hiện tượng mới, mới hoàn
thành được một chu kỳ phát triển. Sau một số lần phủ định, sự vật, hiện tượng phát triển theo
đường xoáy ốc. Thực chất của sự phát triển đó là sự biến đổi, mà giai đoạn sau còn bảo tồn
những gì tích cực đã được tạo ra ở giai đoạn trước. Đó là nội dung cơ bản của phủ định biện
chứng. Với đặc điểm như vậy, phủ định biện chứng không chỉ là yếu tố khắc phục sự vật, hiện
tượng cũ, mà còn gắn sự vật, hiện tượng cũ với sự vật, hiện tượng mới; sự vật, hiện tượng khẳng
định với sự vật, hiện tượng phủ định. Vì vậy, phủ định biện chứng là vòng khâu tất yếu của sự
liên hệ và sự phát triển.
Kết luận: Quy luật phủ định của phủ định khái quát tính chất tiến lên của sự phát triển. Phủ
định biện chứng là sự thống nhất của yếu tố bị loại bỏ với yếu tố được kế thừa và phát triển.
Mỗi lần phủ định biện chứng được thực hiện xong sẽ mang lại những yếu tố tích cực mới. Do
vậy, sự phát triển thông qua những lần phủ định biện chứng sẽ tạo ra xu hướng phát triển không
ngừng của sự vật, hiện tượng.
Yêu cầu của quy luật phủ định của phủ định
Trong hoạt động lý luận cũng như trong hoạt động thực tiễn phải nhận thức đúng cái mới, cái
mới nhất định sẽ chiến thắng cái cũ, cái tiến bộ nhất định chiến thắng cái lạc hậu.
Phải biết phát hiện cái mới, quý trọng cái mới, tin tưởng vào tương lai phát triển của cái mới, dù
cho quá trình đó diễn ra đầy quanh co, phức tạp.
Cái mới ra đời phủ định cái cũ, nhưng chỉ phủ định cái lạc hậu, đồng thời kế thừa những giá trị,
tinh hoa của cái cũ. Do đó, phải chống thái độ hư vô chủ nghĩa, phủ định sạch trơn quá khứ,
nhưng cũng phải khắc phục thái độ bảo thủ, bám giữ cái lỗi thời cản trở sự phát triển của lịch sử.