Download as pdf or txt
Download as pdf or txt
You are on page 1of 133

Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
Odważnym ludziom z Djúpavíku
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
Islandia pełna jest muzyki. Wiatr zmienia tu dźwięk w wiersz bez rymów i rytmu. Ziemia pulsuje.
Gęste chmury kłębią się niespokojnie nad głową, ocean szumi jednostajnie, budząc grozę i zachwyt.
Podobno tutejsze kamienie szepczą. Nawet w ciszy, bezwietrznej i z pozoru martwej, słychać
wyraźnie, że nie jesteśmy tu sami.

Lawa obok wulkanu Þríhnúkagígur jest wciąż młoda, choć wydaje się starsza niż wszystko, co
widziało się wcześniej. Trzydzieści kilometrów od Reykjavíku nad kilkumetrową szczeliną
przerzucono niewielki mostek. Od przewodnika dowiadujemy się, że gdybyśmy mogli w tym miejscu
przeniknąć w głąb ziemi, znaleźlibyśmy się w punkcie styku dwóch płyt kontynentalnych – Europy
i Ameryki. Kilka minut spaceru w stronę trzech wzgórz i wchodzimy do windy, która zjeżdża w
czeluść wulkanu. Szalejący na zewnątrz sztorm byłby tu ledwo słyszalny. Spadające krople, echo
i różnobarwna magma tworzą niezwykłą symfonię, w której można się zatopić na długie minuty.
Þríhnúkagígur jest wyjątkowy. To jeden z nielicznych wulkanów na świecie, które można zwiedzać od
środka. Zdumiewający, olśniewająco piękny twór natury, atrakcja turystyczna, a zarazem miejsce
mroczne, posępne, prowokujące do refleksji o dojmującym poczuciu samotności i opuszczeniu. Tak
jak cała Islandia leżąca na środku bezkresnego oceanu.

Za oknami przelewają się fale deszczu pchanego potężnym sztormem. Krople uderzają w szyby
z taką mocą, że zaprzeczyłbyś, iż to w ogóle możliwe. Ptaki stoją w miejscu, walcząc z wichurą, ale
większość jest po prostu zwiewana z powierzchni nieba i zmuszona do lądowania lub ostrego
pikowania w stronę kamienistych zboczy. Góry pokrywa warstwa przeczystego śniegu, spod którego
wyłaniają się większe skały, plamy rdzawej trawy, zamarznięte strumyki inkrustowane obłymi
kamieniami. Nagle słyszysz drapanie w drzwi i cichutkie skomlenie. Spokojnie wstajesz, ubierasz
sztormiak, bierzesz kumpla, który od trzydziestu sekund macha ogonem, przygotowując pęcherz na
spotkanie z pierwszym lepszym iglakiem, i wchodzisz bez oporów w środek gwiżdżącego wśród
kamieni piekła. Może jeszcze zrobisz zakupy w jedynym sklepie w wiosce, oddalonym o dwa
kilometry, co w tych warunkach traktowane byłoby przez ciepłolubnych jako przygoda życia. Ale
jesteś z Północy i nie ma „lubię” ani „nie lubię”. Tu po prostu tak jest.

Islandia to najpóźniej zasiedlony obszar Europy. Wyspa, poza okręgiem metropolitalnym, zdaje
się najbardziej opuszczoną częścią Starego Kontynentu. Nieco ponad sto tysięcy kilometrów
kwadratowych, trzysta sześćdziesiąt tysięcy mieszkańców. Prawie dwa miliony turystów w 2016 roku.
Niewiele, biorąc pod uwagę, że w samym Krakowie jest ich rocznie ponad dziesięć milionów. Owiec,
biegających po ogromnych pastwiskach, jest na wyspie trzy razy więcej niż ludzi. Kraj sag i skyru
najbardziej znany jest z opisywanych w każdym przewodniku gejzerów, gorących źródeł, wybuchu
wulkanu Eyjafjallajökull, magicznej zorzy i występu narodowej kadry w piłce nożnej na
mistrzostwach Europy we Francji. Są jeszcze Björk, Of Monsters and Men i Sigur Rós, lopapeysa –
swetry z owczej wełny, a także odpowiedzialni za kryzys z 2008 roku bankierzy, kończący odsiadywać
wyroki w islandzkich więzieniach położonych w niewymownie pięknych „okolicznościach przyrody”.

Nas zafascynowały ruiny: rozsypujące się domostwa, upad-łe fabryki, zrujnowane farmy. Podczas
podróży islandzką jedynką – drogą numer jeden, główną trasą okalającą wyspę – widać je po obu
stronach drogi. Sprawiają wrażenie, jakby były tu od zawsze. Najczęściej majaczą za ścianą mgły
i deszczu, idealnie wkomponowane w cieknący mrok. Ich liczba przy drodze dziwi, choć w tym kraju
nie ma chyba rzeczy, której nie można przekuć w zachwyt. Na Islandii znajduje się ponad sześćset
opuszczonych farm, przetwórni, ogromnych budynków i małych domków pośrodku niczego,
opisanych przez stowarzyszenie Eyðibýli á Íslandi (Opuszczone gospodarstwa na Islandii). Siedem
kilkusetstronicowych książek z opisem dojazdu, historią i mapami. Dodając do listy szopy, owczarnie,
baraki oraz miejsca, do których członkowie stowarzyszenia nie dotarli, a także pozostałości w formie
fundamentów, może być ich nawet kilka tysięcy.

Na półwyspie Snæfellsnes, niedaleko brzegu, stoi wychłostana wiatrem farma Dagverðará, z której
została już tylko sama konstrukcja, magnetycznie przyciągająca wzrok. Podobno mieszkał tam jeden
z ostatnich islandzkich magów. Obdarty do szkieletu budynek to ponura ruina, lecz równocześnie jest
w nim coś przyciągającego. Dziś, chociaż to miejsce puste, samotne i opuszczone, żyje w pewien
dziwny sposób. Z tyłu budynku pasą się owce, z roku na rok przybywa śmieci, gdy dotarliśmy tam
ostatnio, przywitał nas przybity do ściany kruk, a w 2015 roku zakochana para zza oceanu
nagryzmoliła na murze kolorowy napis ICELAND, co odbiło się głośnym i negatywnym echem
w islandzkich mediach. Islandczycy z półwyspu mówili w wywiadach: „Mamy nadzieję, że żyjące tam
niewidzialne istoty was za to dopadną”. Jak do tej pory brak doniesień z Ameryki o ofiarach
islandzkiej zemsty, za to wiatr i deszcz dawno starły już napis. Każda z dziesiątek podobnych farm ma
długą, często skomplikowaną lub niejasną historię, obok której trudno przejść obojętnie.

Właśnie na historii chcemy się skupić. Najpierw postanowiliśmy, że w ramach projektu „Szepty
kamieni. Historie z opuszczonej Islandii” opiszemy na naszym blogu dwadzieścia jeden
najciekawszych opuszczonych miejsc. Po otrzymaniu błogosławieństwa od Eyðibýli á Íslandi,
objechaniu wyspy dookoła, zwiedzeniu budynków, o których zapomniano na dziesiątki lat,
i rozmowach z okolicznymi mieszkańcami nie mogliśmy się zdecydować, jak spośród tylu miejsc
wybrać te szczególne. Po dwóch tygodniach wiedzieliśmy już, że decyzja o zakończeniu tego
przedsięwzięcia na blogu była dobra. Znaleźliśmy miejsca i ludzi, o których napiszemy nie post,
ale książkę. Szepty kamieni, choć z początku miały być opisem podróży śladami opuszczonych
budynków, obrosły w historie nieoczywiste. Przeprowadziliśmy dziesiątki rozmów z rodowitymi
Islandczykami, ludźmi dumnymi z własnego kraju i tradycji, nierzadko jednak przepełnionymi
goryczą oraz niechęcią do tego, co przyniosły „nowe czasy”, i krytycznych wobec własnego narodu.
Znajdziecie tu zatem nie tylko stare opowieści z czasów „wypraw śledziowych”, ale także rozważania
o teraźniejszości i przyszłości wyspy, historie emigrantów, którzy opuścili lub niedługo opuszczą
Islandię, ich wspomnienia sprzed wielkiego kryzysu i tuż po nim, gdy wielu zniszczonym
i zapomnianym miejscom dano drugą szansę. Przeczytacie również opowieści ze wschodu i południa
kraju, a także z archipelagu Vestmannaeyjar, niewielkiej części Islandii, którą zamieszkują niezwykli
ludzie. Pojawią się też elfy i trolle – turystyczno-emigranckie mity – które w trakcie naszej podróży
uleciały z wiatrem.

Pierwszy lot nad Islandią. W dole majaczy ziemia, ale inna niż zwykliśmy ją oglądać. Księżycowy
krajobraz. Spokój, samotność, opuszczenie. Kraina skuta lodem, stada głodnych chmur przetaczające
się ponad górami i absolutne pustkowie. Samolotem wstrząsają silne podmuchy wiatru. Lądowaniu
towarzyszy pomieszanie uczuć: radość, zachwyt i onieśmielenie, ale też niepokój, niejasne poczucie
zagrożenia. Odnosisz wrażenie, że ten kraj wyssie z ciebie całą ciemność i niepokój, a zostawi po
sobie rzeczy dotąd nienazwane. Bo podobno na Islandii łatwo odnaleźć siebie, oderwać czas przeszły
i przyszły. Wystarczy być tu i teraz. Znaleźć ukojenie, ciszę, pozbyć się ukrytych lęków, zapomnieć
o zgiełku, chaosie i dręczących snach. Powtarzane są historie o duchowych przemianach, wyzwolonej
miłości do przestrzeni. Wypełniona sagami i mrocznymi opowieściami Islandia kusi obietnicą
wolności, którą jeszcze niedawno sami Islandczycy usiłowali sprzedawać jako swój produkt
narodowy. Najczystsza woda, najczystsze powietrze, nieskrępowana wolność. Jednak życie we
współczesnej Islandii nie przypomina jednej z licznych opowieści Aldy Sigmundsdóttir. Nie jest też
Islandia idylliczną krainą, gdzie za oknem codziennie koi nerwy widok ośnieżonych górskich
szczytów. To historia o przetrwaniu. Najtrudniej o to na Fiordach Zachodnich, najmniej zaludnionym
regionie Islandii.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
JÓN, KOT I POŚLADKI TROLLA
Mówią, że to kraina potworów i czarnoksiężników. Folklor jest tu ciągle żywy i nie służy
upiększaniu świąt ani karnawalizacji życia. Region Vestfirðir to najstarsza geologicznie część
Islandii, rozciągająca się na powierzchni ponad dwudziestu dwóch tysięcy kilometrów kwadratowych.
Góry, jakie dziś możemy oglądać, zaczęły się tworzyć około piętnastu milionów lat temu w wyniku
licznych erupcji wulkanicznych. Pogoda jest tu znacznie bardziej surowa niż w pozostałych częściach
kraju, a promienie słońca nie docierają do niektórych miejsc ponad dwa miesiące. Teren zaludniony
jest przez zaledwie dwa i pół procenta Islandczyków. Jeszcze sto lat temu mieszkało ich tu ponad
trzynaście tysięcy, dziś jest ich pięć tysięcy mniej. Większość mieszkańców regionu żyje w Ísafjörður,
a reszta osiedliła się wzdłuż pięćdziesięciu innych zatok stanowiących całość Fiordów Zachodnich.
Można się tam dostać na kilka sposobów – promem lub kilkoma drogami, które odbijają z islandzkiej
jedynki.
Odwieczne marzenie wielu osób, by uciec od świata, dać swoim dzieciom spokojne miejsce do
życia, dorastania i zdobywania doświadczeń zupełnie innych niż te, które mają na co dzień w wielkich
miastach, znajduje realizację właśnie tam, na obszarze wyludnionych Fiordów Zachodnich. Brak
irytujących reklam przy drodze, tłumów w sklepach. W porównaniu z resztą kraju cywilizacja jest tu
w wyraźnej defensywie. Wyczuwa się za to ogromny respekt w stosunku do natury, która przez setki
lat kształtowała charakter mieszkańców Vestfirðir. Cisza, za oknem olśniewające pejzaże. Domów nie
zamyka się na klucz. Według wielu poznanych przez nas Islandczyków, na końcu świata – jak często
określa się północny zachód Islandii – można znaleźć wszystko, choć nie ma tu prawie niczego.

Naszą podróż zaczęliśmy w Stykkishólmur, skąd na Fiordy Zachodnie odpływa prom. Po drodze
mijamy zdeformowaną pogodą wyspę Flatey, na której straszą odrapane budynki. Z pokładu widzimy
porozrzucane śmieci, wychodek, proste graffiti namalowane białą farbą: „Sklep portowy był tutaj”.
Pod napisem domalowany uśmiech i trzy ptaki. Na wzgórzu tradycyjny islandzki dom, na jego dachu
linieje trawa. Nieco dalej, na samotnej skale, kontrastująca z szarością dnia dumnie stoi
pomarańczowa latarnia morska. Wśród odrapanych, przeżartych przez rdzę budynków wygląda
niczym ostatni szachowy pionek na zniszczonej planszy. W głębi wyspy widać jednak częściowo
odmalowane domy, nową blachę na ścianach, szary kościół. Wyspa z oddalenia przypomina plan
filmowy, gotowy jako tło ekranizacji nowego kryminału Arnaldura Indriðasona.
Rozładunek nie trwa długo. Przywieziono jedzenie, sprzęty, dostarczono alkohol. W zamian Flatey
wrzuca na prom śmieci i surowce wtórne. Dosiada się też kilku turystów, którzy w rozmowie z nami
stwierdzili, że już nigdy tu nie wrócą. Ruszamy w dalszą drogę. Po czterech godzinach bujania
zjeżdżamy z pokładu, posilamy się zupą z dorsza w restauracji blisko portu i szutrową drogą
zmierzamy na północ. Przebijamy się powoli przez gęstniejącą z każdym kilometrem mgłę, mijamy
zanurzoną w niej, opuszczoną stację ratowniczą, gdzie znajdujemy stare puszki po oleju
samochodowym, liny, podziurawiony materac i kilka książek. W nozdrza wdziera się zapach moczu
i butwiejących desek. Pod ścianą leżą kości jakiegoś zwierzęcia. Sceneria wyjęta żywcem
z postapokaliptycznej powieści. Dojeżdżamy do Arnarfjörður, drugiego co do wielkości fiordu na
zachodzie Islandii. To jedno z najpiękniejszych miejsc w kraju. Pustkowie z majestatycznymi,
skąpanymi w chmurach górami. Jeśli ktoś szuka odosobnienia, to miejsce nadaje się idealnie.
Trzydziestokilometrowa droga ciągnie się serpentynami wzdłuż fiordu. Między Arnarfjörður
a Dýrafjörður znajduje się najwyższy szczyt Fiordów Zachodnich – Kaldbakur (998 m n.p.m.), często
mylony ze szczytem o tej samej nazwie w Eyjafjörður. W deszczu i mgle prawie umyka naszej
uwadze wodospad Dynjandi. W tych warunkach nie sposób go sfotografować. Choć nazwa wodospadu
w wolnym tłumaczeniu to „grzmiący”, a jego szerokość przy wylocie sięga trzydziestu met​rów, w złą
pogodę słychać tylko cichy szum i stukanie owczych kopyt. Pod samochodem ciągle kotłują się
kamienie, więc o podróży w ciszy nie może być mowy. Jedziemy wolno, oglądając dziesiątki domków
letniskowych wyrastających w miejscach, o których możemy tylko pomarzyć. Mija godzina, zanim
dostrzegamy większe skupisko zabudowań. W oddali widnieją biały kościół, nad którym krążą kruki,
niezwykły dom o trawiastym dachu i jasny budynek. Zastanawiamy się, czy zjechać z szutru. Coś nam
mówi, że powinniśmy, musimy. Decydujemy się zaparkować obok wzgórza obrosłego łubinami
i porozmawiać z kimkolwiek. Wtedy jeszcze tego nie wiedzieliśmy, ale nasza podróż po Fiordach
Zachodnich miała swój początek w Hrafnseyri – miejscu, gdzie zaczęło się wszystko. Gdzie zaczęła
się niepodległa Islandia.
Wchodzimy do środka. Jest czysto i nowocześnie. Witają nas wystające zza lady oczy, które do
złudzenia przypominają spojrzenie wodnika z obrazu Theodora Kittelsena. Krótko ostrzyżony
mężczyzna wydaje się przestraszony naszą obecnością. Nie przypuszczał, że ktokolwiek tu wejdzie.
Pytamy nieśmiało, czy możemy zwiedzić muzeum, ale milczy i dopiero po kilku dłużących się
sekundach wstaje. Posturę ma solidną, islandzką. Jego wzrok ucieka to w jedną, to w drugą stronę.
W końcu odpowiada, że to miejsce poświęcone jest pamięci Jóna Sigurðssona. Wiemy tylko tyle, że
możemy go dziś oglądać na znaczkach i banknotach pięćsetkoronowych, a jego pomnik stoi na
Laugavegur, jednej z głównych ulic Reykjavíku. Mężczyzna przedstawia się jako Einar, jest tu
kustoszem. Nie pyta o bilet za wejście, ale gdy zaczynamy się uśmiechać przy kasie, zyskuje jako taką
pewność siebie. Łamanym angielskim zaczyna krótką opowieść o Ojcu Niepodległości.
– Gdy przyszedł jako młody chłopak do gimnazjum, nauczyciel od razu zaliczył mu wszystkie
przedmioty. Młody Jón wiedział tyle, ile trzeba było wtedy wiedzieć.
Kustosz chodzi za nami krok w krok jakby w obawie, że cokolwiek pominiemy. Że nie zauważymy
eksponatów ukrytych za grubym szkłem.
– W Danii studiował jednocześnie wiele kierunków – odzywa się, gdy stoimy obok którejś
z gablot.
Znów zapada milczenie. Chodzimy, robimy zdjęcia, czytamy. Gdy podchodzimy do reprodukcji
dagerotypu przedstawiającego Sigurðssona, doskakuje do nas znowu.
– Jego żona kochała go tak bardzo, że czekała dwanaście lat na powrót męża. Tylko Islandczycy
tak potrafią.
Dopiero pod koniec tego osobliwego spaceru dowiadujemy się, że Einar pracuje tu zaledwie od
trzech dni. Nie chce powiedzieć, skąd jest, ale podkreśla, że nie stąd. Mówi, że więcej historii zna
Valdi – pracownik muzeum z dziesięcioletnim stażem, który kręci się gdzieś w pobliżu. Obchodzimy
więc budynek, oglądamy stare sprzęty rolnicze i małą wystawkę z napisem w dwóch językach
„leikföng/toys”, gdzie na brudnym kocu leżą muszle i kości. Osobliwe miejsce, osobliwe zabawki.
Wreszcie obok kościoła znajdujemy Valdiego. Krótkie siwe włosy, zmarszczki i jednodniowy zarost.
Pierwsze wrażenie jest takie, że albo ma coś do ukrycia, albo sam siebie chciał ukryć w Hrafnseyri.
Podobnie jak Einar, nie urodził się na Fiordach Zachodnich. Pytamy go, co może o sobie powiedzieć.
Zastanawia się długo i w końcu, ze smutnym uśmiechem, odpowiada: „To moje jedenaste miejsce”.
– Na pewno mieliście w Polsce kogoś takiego jak Jón Sigurðsson. – Valdi spogląda na niewielki
cmentarz schowany za gęstniejącą mżawką. – Kogoś, kto wywalczył dla was niepodległość.
– Oczywiście – odpowiadamy, myśląc o wąsaczu na koniu. – A wiesz, że Polska była pod okupacją
sto dwadzieścia trzy lata? – pytamy, bo może nie wie, może nie słyszał.
– Wiem. Islandia była pod rządami duńskimi przez pięćset sześćdziesiąt cztery lata – odpowiada
rozbawiony Valdi. – Wiemy, co znaczy żyć pod butem.
Dzień się nie kończy, więc ruszamy dalej. Czerwiec to okres białych nocy, czas kiedy
nieprzyzwyczajony do tego organizm myśli, że może więcej, dłużej, mocniej. Pogoda taka, że czeka
nas jednak noc w sinym kolorze, klejąca się od mgły i nisko zawieszonych chmur. Malowniczo
położone Ísafjörður wyłania się nagle po wyjeździe z tunelu Vestfirðir, będącym swoistą bramą do
miasta. Przed tunelem nie padało, a teraz jakby ktoś przepuścił chmury przez sito. Coraz więcej kropli
uderza w szybę samochodu. Miasto wydaje się martwe. Puste ulice tonące w deszczu, puste domy bez
światła i cienia. Przy wjeździe falują na wietrze fioletowe łubiny. W hotelach nie ma miejsc. Czekamy
ponad dwadzieścia minut w recepcji największego z nich, by ktokolwiek nas obsłużył. Bez rezultatu.
Po dwóch godzinach poszukiwań znajdujemy przyjemny guesthouse i możemy odpocząć. Następnego
dnia czeka nas droga do Strandir, jednej z najmniej zaludnionych części kraju. To dziwny region.
W 1643 roku biskup Islandii ukarał naganą tamtejszego kapłana za to, że palił, odprawiając msze.
Dla przyjezdnych Fiordy Zachodnie otacza aura tajemnicy, dla większości miejscowych to po
prostu normalne i bardzo spokojne miejsce do życia. Auðgeir, spotkany na stacji benzynowej
Islandczyk z Patreksfjörður, stwierdził, że natura jest tu i tak wystarczającą pożywką dla wyobraźni,
więc karmienie dzieci upiornymi historiami nie ma sensu. Jeśli jest tu coś strasznego, to tylko pogoda.
Birta Guðmundsdóttir, dwudziestolatka z Reykjavíku, która spędziła dzieciństwo w Ísafjörður,
potwierdza te słowa. Ze strasznych historii dziewczyna pamięta dobrze tylko opowieść
o Jólakötturinnie – świątecznym kocie.
Zwierz należący do trollicy Grýli zjada nie tylko swoją ulubioną potrawę – gulasz z niegrzecznych
dzieci, ale również pożera te, które nie dostały w prezencie nowych ubrań na święta Bożego
Narodzenia. Niegdyś ten osobliwy zwyczaj wykorzystywany był przez rolników, którzy
Jólakötturinnem straszyli swoich podwładnych, by ci szybciej uporali się ze strzyżeniem owiec.
Wełny można było wtedy użyć przed świętami, a więc dać nowe ubrania tym, którzy pracowali
najciężej. Najbardziej leniwi skazani byli na chowanie się przed żarłocznym zwierzęciem
– Może to wcale nie wydawać się straszne, ale wyobraź sobie, że masz kilka lat, słuchasz takich
rzeczy, a później w ciemnościach i wichurze wracasz do domu od koleżanki. Każda skała i cień
przybierały wtedy kocie kształty. Dziś to oczywiście śmieszne, ale najmłodsi naprawdę wciąż to
przeżywają.
Grýla to również matka trzynastu mikołajów, które pojawiają się trzynaście dni przed świętami.
Ich ojcem jest Leppalúði, jeden z najohydniejszych ogrów w mitologii Islandii. Od dwunastego
grudnia jeden po drugim synowie trollicy i ogra odwiedzają mieszkańców wyspy. Każdy z nich
zajmuje się innymi psotami, zakłócającymi spokój Islandczyków. Podglądają, wylizują miski, kradną
świeczki, wołowinę, wypieki i kiełbasę, ale też trzaskają drzwiami i męczą owce. Im bliżej jednak
naszym czasom, tym mikołaje przyjaźniejsze, więc z dawnych żartownisiów i złodziei szpetna
trzynastka ewoluowała do postaci zostawiających prezenty w skarpetach. Po amerykańsku.
Poza tym dla Birty wszystko w dzieciństwie było normalne. Miasto, sklepy, także ludzie i ich
wzajemne relacje. Tylko bardziej wyciszone, skupione na człowieku, czystsze. Również marzenia były
inne, bardziej lokalne – sprowadzały się do tego, by dostać konia, a nie, na przykład, spotkać
ulubionego piosenkarza.
– Mama mówiła mi, że tutejsze dzieciaki oprócz zabaw na śniegu czy zbierania muszli miały też
inne rozrywki. Jedną z nich było wejście na górę w pobliżu miasta. Można z niej było zobaczyć
Naustahvilft, pośladki trolla.
Ktokolwiek wjechał kiedyś do Ísafjörður, musiał widzieć otaczającą fiord ogromną obręcz
składającą się z płaskich wzniesień. Miejscowa legenda głosi, że strome wgłębienia, do złudzenia
przypominające odcisk pośladków, powstały, gdy trollica uciekająca przed światłem słonecznym
zapragnęła odpocząć. Po długim biegu usiadła na jednej z gór, a zmęczone stopy ustawiła w miejscu,
gdzie dziś znajduje się port w Ísafjörður.
– Gdy mama miała dziesięć lat, do głowy przychodziły jej tak samo dziwne pomysły jak
dzieciakom z tych okolic. Wśród nich było właśnie pragnienie zobaczenia z dużej wysokości wgłębień
po pośladkach trolla. Pewnego dnia zaczęła więc wspinać się na jedną z gór. Wejście tam nie jest
łatwe nawet dla doświadczonych trekkingowców. Po niespełna godzinie zsunęła się ze zbocza na sam
dół. Na szczęście skończyło się tylko na zadrapaniach i potłuczeniach.
Birta nie wie, czy odpływ ludzi z Fiordów Zachodnich spowoduje, że tereny te zupełnie
opustoszeją. Sama przeniosła się do stolicy, ponieważ chciała poznać świat, studiować na większej
uczelni, spotkać ludzi. Spróbować choć przez chwilę żyć inaczej. Młodzi Islandczycy nie są już tak
związani z ziemią jak jeszcze niedawno ich przodkowie. Nowy wiek otworzył całkowicie nowe
możliwości, dlatego tak wielu Islandczyków dziś pracuje i mieszka poza wyspą. Nie tylko młodzi
ludzie mają takie podejście. Jón Kjartansson przez dwadzieścia lat pracował w Niemczech jako pilot.
Dzieci wyjechały do Stanów, żona odeszła, a gdy przeszedł na emeryturę, musiał opuścić służbowe
mieszkanie. Pojawiła się perspektywa powrotu na rodzinną Islandię, na starą kilkudziesięciohektarową
farmę leżącą gdzieś na północ od malowniczego lodowca Vatnajökull.
– Niejednego z nas cieszyłaby myśl o powrocie do kraju, spotkaniu starych przyjaciół – mówi
Jón. – Taki zresztą plan ma większość emigrantów: wyjechać, jakoś żyć, zarobić, wybudować dom
w swojej wiosce i kupić bilet powrotny. Ale ze mną było inaczej. Pamiętam, że płakałem.
Przeklinałem perspektywę powrotu do tych pieprzonych kamieni, wichur i pustki.
– Teraz odpowiada mi miejski klimat. – Birta zamyśla się. – Ale kto wie, gdzie będę za kilka lat?
A na Fiordach Zachodnich powstaje wiele nowych firm, dających zatrudnienie wielu ludziom. Nowe
miejsca pracy, mieszkania tańsze niż w Reykjavíku i w pobliżu stolicy. To powinno przyciągać sporo
osób, ale naprawdę nie wiem, jaka przyszłość czeka tę część kraju. Rozrywek jest tu niewiele,
monotonii za to pod dostatkiem. Zastanawiam się jednak, czy tu kiedyś nie wrócić. To naprawdę
bezpieczna przestrzeń, dobry klimat do założenia rodziny, wspaniałe miejsce do wychowywania
dzieci, uczciwego, spokojnego życia, zacieśniania przyjaźni, cieszenia się samym istnieniem. Zresztą
to, co najbardziej kocham w Islandii, oprócz piwa, to właśnie nasza natura. Wyjątkowa.

Mijamy dziesiątki opuszczonych miejsc, podniszczonych domów – najprawdopodobniej


niezamieszkanych, tuzin farm i kilka nowoczesnych sumarhúsów, gdzie latem Islandczycy
odpoczywają od miasta. Przejeżdżamy przez Arnardalshamar, najkrótszy – trzydziestometrowy –
tunel na Islandii. Przezorny kierowca powinien zatrąbić dwa razy z szacunku dla trolli. Zawracamy, bo
oczywiście za późno wcisnąłem klakson. Nigdy nic nie wiadomo. Zatrzymujemy się w Súðavíku,
mieście zamierającym zimą. W 1995 roku o szóstej trzydzieści rano z gór zeszła potężna lawina.
Zginęło czternaście osób – ośmioro dzieci i sześcioro dorosłych. Po dwudziestu czterech godzinach
spod śniegu jako ostatniego odkopano dziesięcioletniego chłopca z Polski. Rok wcześniej
przeprowadził się tam z matką. Uratowało go łóżko wodne. Wiele lat później, w wywiadzie dla
Morgunblaðið, który pojawił się także na Iceland News Polska, jedynym portalu informacyjnym dla
Polonii, Tomasz Þór Veruson opowiadał:
– To było jak sen, bardzo długi sen. Byłem cały czas świadomy. Czułem się tak, jakby moja mama
była ze mną i miała mnie zaraz uratować. Długo nic się nie działo, a potem usłyszałem stukanie. To
były kije ratowników sprawdzających, czy ktoś znajduje się pod śniegiem. Później mnie wykopano
spod lawiny.

Jesteśmy głodni, więc zatrzymujemy się na stacji benzynowej będącej w miejscowościach takich
jak ta restauracją, miejscem spotkań, salą telewizyjną. Tu w spokoju można wypić piwo i obejrzeć
mecz. Amma Habby to bar urządzony w amerykańskim stylu. Na ścianach zdjęcia hollywoodzkich
gwiazd, równo poustawiane butelki z alkoholem, na półkach modele harleyów, stare radio pamiętające
lata sześćdziesiąte w Maine, flaga konfederatów. Zamawiamy burgery w zestawie. Skoro przyłożyli
się do wystroju, to i pewnie kuchnię mają dobrą. Nie wiemy, jak to się dzieje, ale na końcu świata dają
naprawdę najlepsze frytki pod słońcem.
Gdy wstaliśmy, mężczyzna w koszulce piłkarskiej reprezentacji Islandii pyta nas, czy smakowało.
Błękitne bystre oczy, niewymuszony uśmiech, około pięćdziesiątki. Wymieniamy uprzejmości i już
mamy się żegnać, gdy wyjaśnia:
– Miasto przeniesiono kawałek dalej. To znaczy cztery domy. Jak pojedziecie tam – wskazuje
palcem – w górę, to wszystkie budynki będą nowe, oprócz tych czterech.
Mężczyzna nazywa się Heimir Freyir Geirsson. Nie urodził się na Fiordach Zachodnich, co nas nie
zaskakuje. Jest właścicielem tego miejsca i cały sezon spędza w Súðavíku. Gdy pytamy o miejsce
urodzenia, odpowiada z lekką dumą: Vestmannaeyjar. Archipelag oddalony dziewięć kilometrów na
południe od Islandii. Jego nazwa pochodzi od uciekinierów, banitów i wygnańców przybyłych
z Irlandii.
Heimir pamięta 1973 rok i wybuch wulkanu Eldfell, który nieomal rozłupał wyspę na dwie części.
– Miałem wtedy dziesięć lat. Spałem i pamiętam, jak przybiegł jeden z marynarzy. Krzyczał do
nas po farersku, że wyspa wybuchła – wspomina z lekką ekscytacją.
Dopiero teraz dostrzegamy, że ma przezroczyste oczy, jakby tęczówki ukryte były pod warstwą
lodu.
– Byłem przerażony, chociaż nie do końca wiedziałem, co się dzieje. Wsiadaliśmy w popłochu na
łodzie i trzeba było odpłynąć jak najdalej, bo wulkan wypluwał gorące kamienie. – W tym momencie
z nosa Heimira leci krew, którą szybko wyciera nadgarstkiem, po czym kontynuuje. – Było dużo
sprzątania, bo popiół przykrył całe miasto. Zginął tylko jeden człowiek, alkoholik. Po tym wybuchu
wyjechało sporo ludzi.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
KOŁYSANKA
Wychodzimy z Amma Habby, mijamy budkę telefoniczną przerobioną na coś w rodzaju
minibiblioteki, z której można zabrać jedną książkę, zostawiając inną. Ruszamy dalej. Naszym celem
jest region Strandir. Pada obficie, mimo to zatrzymujemy się średnio co pięć minut. Wprawdzie od
jakiegoś czasu mieszkamy na Islandii, lecz Fiordy Zachodnie zachwycają nas intensywnością doznań.
W końcu po kilku godzinach jazdy zatrzymujemy auto. Wpatrujemy się w puchaty mrok, za którym tli
się Steingrímsfjörður – największa zatoka w rejonie Strandasýsla, otoczona niskimi, pofalowanymi
wzniesieniami. Okolice zatoki są stosunkowo „gęsto” zaludnione, a takie miejscowości jak Hólmavík
i wioska Drangsnes, o łącznej populacji przekraczającej czterysta osób, to ponad połowa ludności
regionu. Strandir zajmuje trzy i pół tysiąca kilometrów kwadratowych. Dla porównania, Xi’an, miasto
w środkowych Chinach, w prowincji Shaanxi, również zajmuje tę samą powierzchnię – jednak tam
mieszka prawie siedem milionów Chińczyków.
Północne wybrzeże o nazwie Selströnd wznosi się łagodnie na ramiona góry Bjarnarfjarðarháls.
Spacerując brzegiem, widać bezkresny ocean, a małe wyspy na nim przywodzą na myśl obraz patyków
i gałęzi powrzucanych do wody. Cisza i wiatr pożerają czas. Przy obecnym boomie turystycznym
w Islandii aż dziw, że można pobyć tu sam na sam z naturą. Nie dociera tu wielu turystów. Częściowo
z powodu braku spektakularnych atrakcji, jakie można znaleźć na południu kraju czy półwyspie
Snæfellsnes, zwanym „Islandią w pigułce”, a częściowo z powodu dróg, po których lepiej poruszać się
samochodami wyposażonymi w napęd na cztery koła. I choć są tu nieskażone ludzką obecnością
tereny, jak na klifach Látrabjarg, gdzie grozi ornitologiczny amok, choć są gorące źródła i baseny pod
gołym niebem, to tak pożądana przez wiele osób pustka wcale nie nęci każdego.

Od wczoraj za nami ponad czterdzieści kilometrów szlaków, ścieżek i mrocznych dolin. Tuzin
rozpadlin, małych strumyków oraz syczących wodospadów. Góry, przepiękne i majestatyczne jak sny
o potędze. Na końcu odwiedzamy Norðurfjörður, gdzie sklep prowadzony przez dwoje staruszków był
tego dnia otwarty tylko dwie godziny. Restauracja, w której trzy miesiące wcześniej jedliśmy świetną
zupę rybną, okazała się zamknięta na kilka miesięcy z powodu remontu. Mija pół godziny, w końcu
pijemy ciepłą herbatę we wspólnym pomieszczeniu jednego z niewielu domków do wynajęcia na
pustkowiu Fiordów Zachodnich. Jest piętnasta, właśnie wróciliśmy z plaży, gdzie wśród drewna
dryftowego, tuż przed wjazdem do miasteczka, na brzegu kołysało się ciało martwego finwala. Nie
miał już płetwy grzbietowej i oczu. Siny język zwisał bezwładnie pomiędzy ostrymi zębami.
Do salonu, który kiedyś był jedyną w okolicy kafeterią, wchodzi czworo emerytów z USA. Na
parking zajechali wynajętym jeepem, przywożąc ze sobą mnóstwo walizek z ubraniami. Wszyscy
mają ponure miny, jakby stało się coś złego.
– Czy można tu w ogóle zobaczyć coś ciekawego? – pyta nas po jakimś czasie poirytowana
Catherine, mieszkanka słonecznej Kalifornii.
Pozostała trójka w posępnym nastroju sączy przy starym stole jacka danielsa.
Oglądaliśmy przed kilkoma godzinami rzeczy niezwykłe, więc mówimy, by ruszyli w stronę
Norðurfjörður. Znajdą tam otwarty basen na końcu świata, gdzie kończy się droga i znana im
cywilizacja. W Krossnes woda cały czas jest ciepła dzięki geotermalnym źródłom, a o tej godzinie
mają dużą szansę na samotną kąpiel. Zniszczone budynki w Ingólfsfjörður to kolejne miejsce do
obejrzenia. Już sam zjazd do nich po stromej drodze gwarantuje niezwykłe przeżycia. Niebo
bezchmurne, więc widoki tak soczyste, ostre i realne, że z pewnością nie zapomną ich do końca życia.
Cokolwiek to znaczy. Po chwili jednak pada osobliwe pytanie, zadane przez siedemdziesięcioletnią
Catherine, dwie i pół godziny drogi od większej aglomeracji i ponad osiemdziesiąt kilometrów od
najbliższego supermarketu, skąd emeryci właśnie przyjechali.
– Ale czy są tam jakieś atrakcje? Kluby? Sklepy? – dopytuje Amerykanka. – No wiesz, takie
miejsca, gdzie możemy się pobawić, rozumiesz?

W Strandir jesteśmy od tygodnia. Mimo że nie jest to najbardziej popularny kierunek wybierany
przez turystów, zdążyliśmy poznać po drodze kilka interesujących osób. Od Szkota prowadzącego
badania ornitologiczne, po zakochanego w Islandii poetę z Włoch szukającego na tych pustkowiach
odpowiednich słów. Prawie każdy napotykany człowiek przywozi ze sobą inny rodzaj zachwytu, lecz
u wszystkich wyczuwalny jest przede wszystkim respekt dla otaczającej nas przyrody, jej mocy
i nieprzewidywalności. Na drodze spotykamy dwie Islandki przed pięćdziesiątką, które proszą
o podwózkę do najbliższego guesthouse’u. Wymieniamy uprzejmości, odpowiadamy na kilka pytań.
W końcu zadajemy je sami i dowiadujemy się, że co roku Sigríður i Hulda przemierzają Fiordy
Zachodnie pieszo. Mówią o sobie „islandzkie wiedźmy”, a choć jedna mieszka w Akureyri, druga zaś
w stolicy, zawsze znajdują trzy tygodnie, by pobyć sam na sam z naturą. Pytamy, skąd pomysł, by od
lat razem podróżować akurat tutaj.
– Skąd? Z przyjaźni. No i to najpiękniejszy zakątek Islandii. Dopiero tu można się oderwać od
zgiełku – wyjaśnia Hulda.
– Zabawne! Na pewno masz tam mnóstwo zgiełku w tym swoim Akureyri – śmieje się Sigríður.
Gdy wjeżdżamy na jedno z wyższych wzniesień przed miasteczkiem Finnbogastaðir, Hulda prosi,
byśmy zjechali na pobocze. Na horyzoncie pojawiają się właśnie pierwsze zwiastuny zmierzchu, więc
przez pół godziny stoimy jak zaczarowani, wpatrzeni w niknący dzień. Gdy podnoszą się mgły,
wsiadamy z powrotem do auta. Hulda nawet nie pyta nas, czy znamy historię o dwóch kościołach
w Finnbogastaðir, tylko zaczyna opowiadać:
– W osadzie stoją dwa kościoły. Miejscowy proboszcz ponoć miał coś z głową. Stracił poważanie
wśród wiernych, więc biskup najpierw zakazał mu odprawiania mszy, a później, gdy z czterdziestu
czterech wiernych tylko dwie osoby potwierdziły zaufanie do niego, postanowił pozbyć się go
z parafii. A ponieważ proboszcz mieszkał tu od piętnastu lat, nowy kościół dla reszty wiernych
wybudowano po drugiej stronie drogi. Pierwszy to stary piękny budynek, drugi to brzydki bunkier, ale
stoi w ładniejszym miejscu. Nie jesteśmy wierzące, więc z Sigríður śmiejemy się, że nawet na końcu
świata, w tak małej miejscowości dochodzi do wojen religijnych. Zresztą kilka kilometrów stąd
w stronę Norðurfjörður, w zatoce Trékyllisvík w XVII wieku spalono za czarnoksięstwo trzy osoby.
Jutro jedziemy tam do znajomej, która mieszka w domku przy brzegu oceanu.
Hulda i Sigríður proszą nas, byśmy się zatrzymali w Finnbogastaðir. Wyciągają plastikową
butelkę z czarnym płynem. Pytają nas, czy chcemy spróbować. Trudno odmówić komuś, kto twierdzi,
że ma nadprzyrodzone moce. Opal – likier na bazie lukrecji – smakuje obrzydliwie. Mówią, że ich
znajoma mieszka podobno w miejscu, gdzie kiedyś stała farma Halli.
– Znacie tę opowieść? – pyta Hulda. Kręcimy przecząco głowami. – Jak to możliwe? Wszyscy
Islandczycy znają historię Fjalli-Eyvindura i Halli.

Na początku XVIII wieku, na południu wyspy, urodził się człowiek imieniem Eyvindur. Jak wielu
w tamtym czasie zarabiał na życie jako pomocnik na farmie. W jednej z wersji legendy został
oskarżony o kradzież sera, dlatego musiał uciekać na Fiordy Zachodnie. Właściwa historia Eyvindura
rozpoczęła się, gdy dotarł do farmy należącej do wdowy imieniem Halla. Szybko się w sobie
zakochali. Kiedy kobieta odkryła przeszłość swojego wybranka, postanowiła, że ucieknie z nim
w góry. Przez dwadzieścia lat ukrywali się w najbardziej niedostępnych zakątkach Islandii. Wymykali
się skutecznie wymiarowi sprawiedliwości.
Większość wersji tej legendy łączy to, że spłodzili bardzo dużo dzieci. Z jednej strony czasy,
w których przyszło im żyć, były trudne, panował głód, nie mieli możliwości wykarmienia potomstwa.
Z drugiej zaś para była pragmatyczna do szpiku kości. Podczas ciągłego przemieszczania się dzieci
stawały się nieznoś​nym balastem. Należało się ich pozbyć. Stosowali różne metody: zabijanie zaraz
po urodzeniu, topienie w przerębli, pozostawianie w miejscach służących im za schronienie na pewną
śmierć. Kres życia jednego z dzieci, dwuletniej dziewczynki, stał się kanwą do powstania upiornej
kołysanki. W 1911 roku Jóhann Sigurjónsson, islandzki dramatopisarz i poeta, zainspirowany historią
uciekinierów napisał sztukę Fjalla-Eyvindur. Według legendy, gdy banici uciekali przed stróżami
prawa, dwulatka spowalniała ich tak bardzo, że Halla zrzuciła ją z klifu. W sztuce jednak
dziewczynka, której nadano imię Tóta, ginie w wodospadzie, a jej matka śpiewa kołysankę Sofðu unga
ástin mín (Śpij, moja dziecino).
Przez następne trzy minuty słuchamy, jak Hulda i Sigríður śpiewają na głosy najsmutniejszą
islandzką piosenkę, która od ponad stu lat usypia dzieci na wyspie.

Sofðu, unga ástin mín,


úti regnið grætur.
Mamma geymir gullin þín,
gamla leggi og völuskrín.
Við skulum ekki vaka um dimmar nætur.
Það er margt sem myrkrið veit,
minn er hugur þungur.
Oft ég svarta sandinn leit
svíða grænan engireit.
Í jöklinum hljóða dauðadjúpar sprungur.
Sofðu lengi, sofðu rótt,
seint mun bezt að vakna.
Mæðan kenna mun þér fljótt,
meðan hallar degi skjótt,
að mennirnir elska, missa, gráta og sakna.

Śpij kochanie małe moje


– na dworze deszcz nam płacze.
Mama trzyma skarby twe,
szkatułki i kostki stare.
Nie powinniśmy czuwać w ciemne noce.

Ciemność, ona sporo wie


– myśli mam ponure.
Nieraz widziałam, jak piaski czarne
wchłaniają trawy zielone.
A w lodowcu szczeliny grzmią śmiertelne.

Śpij długo i spokojnie,


nie warto wcześnie wstawać.
Niedola szybko cię nauczy,
gdy dzień ku końcu się chyli,
że ludzką dolą jest kochać, tracić, tęsknić, płakać*.
Do późnego popołudnia siedzimy w starej restauracji, rozmawiamy o Islandii i Polsce. Gdy się
rozstajemy, Hulda i Sigríður zostawiają swoje numery telefonów, chcą się jeszcze kiedyś spotkać. Na
koniec mówią nam po islandzku coś, czego nie jesteśmy w stanie zrozumieć. Wyjaśniają, że to
zaklęcie, na szczęście. Śmiejąc się, odchodzą w stronę basenu. Całą noc zamierzają spędzić w ciepłej
wodzie, by rano obejrzeć wschód słońca.

* Tłumaczenie: Marta Bartoszek.


===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
1. Wrak SS Suðurland, Djúpavík, 2016

2. Suszenie ryb, Djúpavík, 2016


3. Worek, w którym transportowano przerobione śledzie, Djúpavík

4. Przetwórnia śledzi, Djúpavík, 2016


5. Droga numer jeden zwana islandzką jedynką, między Kraflą i Hverir, północna Islandia

6. Fiordy Zachodnie
7. Wodospad Bjarnarfoss, półwysep Snaefellsnes, zachodnia Islandia

8. Zrujnowana chatka, przylądek Stokksnes, wschodnia Islandia


9. Budynek należący do przetwórni śledzi w Djúpavíku, lata 80. XX wieku

10. Djúpavík, lata 90. XX wieku


11. Dzieciństwo w Djúpavíku, lata 90. XX wieku

12. Przetwórnia w Djúpavíku pracująca pełną parą, 1949


13. Ekipa, która ocaliła przetwórnię przed zalaniem, rozbijając lód u ujścia wodospadu
Djúpavíkurfoss, Djúpavík, lato 1949

14. Opuszczona przetwórnia śledzi Eyri, Ingólfsfjörður, Strandir, lata 80. XX wieku
15. Zima, Djúpavík, lata 90. XX wieku

16. Monety, które otrzymywały kobiety za swoją pracę w Djúpavíku


===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
STRANDIR
Region Strandir ma opinię krainy magicznej. Zwłaszcza tutaj można znaleźć miejsca opuszczone
i ciche, gdzie nikt już od dawna nie mieszka, odetchnąć od zgiełku miasta i wsłuchać się w siebie.
Najprzyjaźniejszą porą roku na wędrówki jest lato, lecz najbardziej klimatycznym czasem – jesień.
Światło „działa” tu wtedy inaczej, jest rozproszone i mgliste. Promienie padają pod niskim kątem,
malując szczyty pomarańczowymi odcieniami, pozostawiając doliny w rozrzedzonym mroku.
Islandczycy i na to mają nazwę: sólstafir – promienie zmierzchowe. Nawet kolory nabierają jakiegoś
pierwotnego rysu. Są rzadką mieszanką żółci, czerwieni i fioletu, w wilgotnym powietrzu lub mżawce
rozbijają się na dziesiątki tysięcy barwnych odcieni. Na przełomie września i października, gdy trafi
się wyjątkowo spokojny dzień, brak sztucznego światła sprawia, że nocne niebo przeraża głębią
i pięknem. Dobra przestrzeń dla czarnoksiężników.
Magia była obecna w Strandir od wieków. Sprzyjało temu oddalenie od centrów życia
społecznego, ośrodków religijnych i często uczęszczanych szlaków. Wystarczy dodać do tego
pustkowie i pogodę, z którą mieszkańcy musieli się nieustannie zmagać. Codzienna walka
z żywiołami znajdowała wyraz w odwoływaniu się do czarów, tworzeniu magicznych przedmiotów
i ksiąg, tajemniczych praktyk oraz symboli i run.
W starych manuskryptach o regionie Strandir wspomina się tylko kilka razy, zapiski nie świadczą
jednak o większym związku z mocami nadprzyrodzonymi. Nieco więcej znajdujemy
w trzynastowiecznych sagach. Dobrze znana jest krwawa opowieść o dobrym biskupie Guðmundurze,
który zabił gnębiącego Strandir potwora Sekollę, istotę o ciele kobiety i głowie foki, zrodzoną
z nieprawego łoża.
Właściciel Muzeum Magii i Czarodziejstwa Sigurður „Siggi” Atlason nie pochodzi z Fiordów
Zachodnich, lecz osiadł na stałe w Hólmavíku. Islandzka mitologia, magia i folklor fascynują go od
dawna. Niewysoki, sympatyczny mężczyzna z charakterystyczną bródką ma w zanadrzu dziesiątki
historii dla chętnych słuchaczy. Jednych mogą przerazić, u innych wywołać uśmiech, ponieważ
islandzka mitologia często ociera się o groteskę, jak choćby w opowieści o potworze kradnącym
mleko. Karmienie go przez udo, wyrastający na nodze sutek, stwór powstały z żebra nieboszczyka
i latający nad polami to tylko część tej dziwnej historii. Za grubym szkłem gablot ukryte są runy,
magiczny alfabet podarowany ludziom przez wielkiego boga Odyna. Posługując się nimi, możemy na
przykład wezwać do domu ducha lub ochronić się przed plotkowaniem i wpływem złych ludzi. Ale
najbardziej osobliwe na wystawie są dwa eksponaty: gablota z niewidzialnym człowiekiem oraz
„nekrospodnie”. Jeśli ktoś chciał zapewnić sobie w Islandii bogactwo, musiał uzyskać pozwolenie od
umierającego mężczyzny, by po jego śmierci obedrzeć jego ciało ze skóry od pasa w dół. Następnie
należało ukraść grosik biednej wdowie, włożyć go do pustej moszny i te upiorne spodnie włożyć.
W jaki sposób miało to przyciągać tam pozostałe monety, na zawsze pozostanie jedną z tajemnic
islandzkich czarnoksiężników. W niewielkiej książce Galdraskræðu Jochuma Magnúsa Eggertssona,
znanego też jako Skuggi (Cień), możemy podziwiać niezwykłą pracę islandzkich magów, którzy
zostawili po sobie setki znaków, a także instrukcje pomocne w ich wykorzystaniu.
Ważną rolę w postrzeganiu Strandir jako „domu czarnoksiężników” odegrała islandzka wersja
europejskiego polowania na czarownice w XVII wieku. O polowaniu w Islandii na osoby zajmujące
się czarami możemy przeczytać w Galdrabók, siedemnastowiecznym grymuarze, czyli magicznej
księdze, lub w Galdrar á Íslandi Matthíasa Viðara Sæmundssona. To jeden z niewielu pozostałych na
świecie grymuarów, które w Europie w większości zostały zniszczone wskutek prześladowań
i procesów o czary. Na Islandii znaczna liczba osób spłonęła tylko dlatego, że posiadała kopię
Galdrabók, jednak w XVII wieku grymuar ten, pomimo obłożenia anatemą, był masowo kopiowany,
co poniekąd dowodzi siły pogańskiej tożsamości islandzkich wikingów.
Na postrzeganiu islandzkiej magii odcisnęły piętno wpływy z chrześcijańskiej Europy, zwłaszcza
z Danii. Wcześniej magię tę uważano za nieszkodliwą, a nieraz nawet pomocną, lecz wskutek
zabiegów Kościoła została zdegradowana do niebezpiecznych i w końcu zakazanych praktyk. To, co
stało się na Islandii, było pod wieloma względami inne niż europejskie „polowanie na czarownice”
i nie ma podobnych sobie przypadków w historii świata. W XVII wieku struktura społeczna
i gospodarcza Islandii różniła się znacząco od innych krajów, żyło tu wielu starych, biednych ludzi,
często na odludziu. To, co na Islandii było codziennością, w Europie mogło być powodem do
postawienia komuś zarzutów o odcinanie się od społeczeństwa i paktowanie z diabłem
w odosobnieniu. Na odległej wyspie większa część społeczeństwa była uboga, dlatego ofiarami
prześladowań padali w większości dobrze sytuowani obywatele. Na wyspie o czary oskarżono niewiele
kobiet, ponieważ władza wynikająca z wiedzy, panowania nad językiem i bogactwa należała do
mężczyzn. Według różnych źródeł w całej Islandii udokumentowano około dwudziestu wyroków
i blisko sto dwadzieścia procesów. W płomieniach zginęła tylko jedna czarownica, a na stosach
płonęli sami mężczyźni. Pierwszy był Jón Rögnvaldsson, którego w 1625 roku spalono za posiadanie
kilku kartek z runami i tajemniczymi rysunkami. Ciekawym przykładem działania „inkwizycji”
w islandzkim wydaniu był proces z Kirkjuból z 1656 roku. Tamtejszy proboszcz Jón Magnússon
cierpiał przez lata na uciążliwą chorobę żołądka. Męczony bólami duchowny twierdził, że po jego
gospodarstwie i całej okolicy snują się demony, a odpowiedzialni za to są dwaj członkowie jego
zgromadzenia i kościelnego chóru – ojciec i syn o nazwisku Jónsson. Podczas procesu ojciec przyznał
się do posiadania książki o magii i że użył jej przeciwko duchownemu. Syn nieco później wyznał, że
również działał na szkodę proboszcza, a także stosował magiczne praktyki przeciwko jednej
z wioskowych dziewczyn, która odrzuciła jego zaloty. Biedaczka, z powodu użycia przez młodszego
Jónssona znaków Fretrúnir, puszczała niezwykle głośne wiatry zarówno w gospodarstwie, jak i w
kościele. Ojca i syna spalono na stosie za złośliwą ingerencję w układ pokarmowy mieszkańców. Nie
zakończyło to dolegliwości proboszcza, który oskarżył innego z wiernych, jednak w tym przypadku
niczego nie udowodniono. Proces o czary w Kirkjuból był chyba jednym z najbardziej znanych
w Islandii. Podobno dziś w tym miejscu stoi miasto Ísafjörður.
Choć można sądzić, że magia na Islandii dawno wyczerpała swój potencjał, a czarnoksiężnicy
zmienili zawód na przewodników, to specyficzna atmosfera pozostała. Są oczywiście osoby nadal
wierzące w moc starych zaklęć, islandzkich ziół czy magicznych runów. O ich popularności świadczy
dziś sprzedaż idąca w tysiące mniej lub bardziej tandetnych pamiątkowych artefaktów. Runy jako
tatuaże zdobią ciała zafascynowanych mitologią skandynawską mężczyzn i kobiet, liczne islandzkie
zespoły metalowe ozdabiają nimi swoje płyty. Są także używane w promocji różnych produktów jako
element dodający im aury tajemniczości.
A skoro już mowa o tajemnicach, marketingu i pieniądzach, nie można pominąć tematu „wypraw
śledziowych”.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
DJÚPAVÍK
Tutejsi ludzie byli zrobieni ze skał i lodu. To jedyne wytłumaczenie. Islandzkie poczucie wolności
jest czymś, co bardzo łatwo uwodzi, podkręca wyobraźnię, jeszcze szybciej rozbija się o brzeg, gdy
w trakcie sztormu człowiek ma wrażenie, że już nigdy stąd nie wyjedzie. Natura nie jest łaskawa.
Kiedy głowa nie daje wyboru i dociera się do opustoszałych miejsc, przyroda uderza z całą siłą
i weryfikuje wyobrażenia, zachwyt, poczucie stabilnego gruntu pod nogami. Iluzja się kończy.

Patrząc na stare zdjęcia przetwórni rybnej, trudno to wszystko zrozumieć, nawet biorąc pod uwagę
islandzką mentalność. Region Strandir nie jest miejscem, gdzie powinno się budować dom, montować
sznury do suszenia prania, zbijać niewielką werandę, malować łódź. Tutaj, pośród tej pustki jest
miejsce wyłącznie dla kruszejących kamieni i hektolitrów wody z wodospadu Djúpavíkurfoss,
rozmiękczającego szuter. W miejscu takim jak Djúpavík człowiek może być pewny trzech rzeczy. Po
pierwsze – kiedy nadchodzi sztorm i wszystko jest przyduszone stalowymi chmurami, a góry
zaczynają płynąć, doklejając do doliny kolejne warstwy ziemi, nie należy się spodziewać, że uda nam
się przewidzieć koniec nawałnicy. Ona zawsze trwa zbyt długo. Po drugie – decydując się na
osamotnienie, trzeba być przygotowanym, że natura zjada takie miejsca żywcem. Budynki, łodzie,
twarze. Nic nie da się zrobić. Po trzecie – trzeba wykorzystywać wszystko, co się da, i robić wszystko,
co jest możliwe. Drzewo wyrzucone na brzeg, które pokonało tysiące kilometrów przez nieprzyjazny
ocean, to często jedyny materiał budowlany. To, co żyje w oceanie, pozwoli przetrwać.
Sto lat temu na terenie Strandir w miejscowości Djúpavík, pomiędzy górami nad najgłębszym
fiordem Islandii stał jeden budynek. Gdyby poszukać między łączeniami, większość desek wciąż
mogłaby pachnieć Syberią i drogą przez północny Atlantyk. Elías Stefánsson, który poławiał śledzie,
solił je, a później wkładał do beczek, doskonale zdawał sobie sprawę z tego, gdzie zdecydował się żyć.
Nie miał jednak pojęcia, że czas dobrobytu potrwa tylko dwa lata, a on sam jako pierwszy zostanie
boleśnie wybudzony ze snu o pieniądzach utopionych w fiordzie. Choć Elías zbankrutował i opuścił
Djúpavík, do dziś jest uważany za jednego z pionierów „wypraw śledziowych” na tym terenie.
Droga 643 powstała niedawno i gdy jedzie się nią po raz pierwszy, nawet w pełnym słońcu, trudno
pozbyć się wrażenia, że zamiast ciągnąć do przodu, lepiej zatrzymać się zaraz za kolejnym zakrętem.
Odpuścić, zapomnieć. Nie brnąć przed siebie przez sito na zakurzonej półce skalnej, usiłując się do
niej przykleić, bo po prawej stronie pionowa ściana w dół, błękitny ocean i otchłań, w której nikt nas
nie znajdzie. Spokój. Strach. Przedostatni czternastostopniowy podjazd, ostatnia prosta w dół. Mgły
adwekcyjne pochłaniają szczyty gór, spływają coraz niżej, aż wreszcie grubym welonem wiszą nad
wodą. Za moment będą na pomoście, utopią brzeg, a później krajobraz dookoła. Wszystko pokryje
wilgoć. Będzie się wciskać w każdą szczelinę, osiadać leniwie i rozmazywać świat. Osłabnie światło.
Bardziej wyczuwalny stanie się zapach.
Pierwsze, co rzuca się w oczy, jeszcze zanim na dobre zjedziemy z drogi, to ogromny szary
budynek z okrągłymi dobudówkami, zaraz przy nim przechylony brązowy wrak statku, porzucony
przy brzegu. Dalej kilka kolorowych, ciasno poustawianych obok siebie domków. Zanim dotknie się
kilkunastometrowej linii asfaltu, należy minąć wrak. To Suðurland – statek, bez którego nic by tu nie
powstało. Żyje we wspomnieniach o tym, jak transportowano nim materiały do budowy, jak
przypływali na jego pokładzie ludzie ze wszystkich stron Islandii, wierząc, że nastaje nowe, lepsze
życie. Rzadko wspomina się o szczurach w ładowni, które po raz pierwszy pojawiły się wówczas
w Djúpavíku.
Budowa największej przetwórni rybnej w Europie i jednej z największych na świecie, perfekcyjnej
maszyny do pozyskiwania oleju i przetwarzania śledzi, rozpoczęła się w 1934 i trwała rok. Patrząc na
stożkowate zsypy łączące sufit z podłogą, potężne silniki, zbiorniki poustawiane na siedmiu tysiącach
metrów kwadratowych, usytuowane na trzech kondygnacjach, nie można pozbyć się wrażenia, że to
wszystko jest efektem szaleńczego snu urzeczywistnionego w postaci czegoś, co powstało pośrodku
niczego. Wbrew rozsądkowi i przy użyciu nadludzkiej siły. Wygodniej byłoby wierzyć, że pewnego
dnia po prostu to się tutaj pojawiło, zamiast wyobrażać sobie zamarzniętą ziemię i kamienie
przekopywane przez dwudziestu mężczyzn tworzących fundamenty. Drogi 643 jeszcze nie było, przez
kadłub Suðurland nie przechodziło na wskroś słońce, a deski w domu Elíasa Stefánssona niszczały
w ciszy. W Djúpavíku zaczęło robić się tłoczno, bo każdy widział w ogromnej inwestycji szansę dla
siebie. Przetwórnia finansowana przez szwedzki i islandzki bank z każdym dniem nabierała coraz
wyraźniejszych kształtów. Interes szedł tak dobrze, że w ciągu kolejnych dwóch lat spłacono całą
pożyczkę zaciągniętą u Szwedów.

To trzecie lato Magnúsa Karla Péturssona w Djúpavíku. Wcześniej mieszkał w stolicy. Odkąd
dołączył do rodzinnego biznesu, inaczej spogląda na to, co niszczeje za oknem. Niedawno został
menadżerem najlepszego hotelu na tym terenie i stara się, by docierający do Strandir ludzie
zrozumieli, co tak naprawdę się tutaj wydarzyło. Traktuje to jako swoistą misję. Będzie naszym
przewodnikiem.
To miejsce przyciąga. Przyjeżdżają ci, którzy tu pracowali, ich dzieci, krewni. Każdy czegoś
szuka, wszyscy starają się łączyć strzępy historii w jedną opowieść. Nie jest to łatwe. Jakiś czas temu
pojawiła się wnuczka jednego z robotników. Szukała potwierdzenia rodzinnych legend wśród starych
zdjęć, licząc, że znajdzie coś w pożółkłych albumach garstki mieszkających tu ludzi. Dziadka znalazła
przypadkiem. Fotografia wisiała na ścianie w przetwórni. Rozpoznała go po fryzurze
i charakterystycznym uśmiechu, takim samym od lat. Młodzi mężczyźni w czarnych gumowych
butach do ud stali po kolana w wodzie i mrużąc oczy, pozowali do zdjęcia. W tle śnieg, nieco
zszarzały i stopniały. Musieli dopiero zaczynać walkę z żywiołem, bo na ich twarzach nie widać
zmęczenia spowodowanego ciężarem przerzucanego szuflami lodu. Lato 1949 roku. Śnieg padał przez
cały maj i dwa tygodnie w czerwcu. Temperatura dalej poniżej zera. Od szesnastego czerwca zaczęło
robić się cieplej, dął południowy wiatr, szła zmiana pogody. Dwudziestego czerwca zrobiło się
naprawdę gorąco i cały ten śnieg zaczął gwałtownie topnieć. Woda z wodospadu zmieniła bieg. Ludzie
nie mieli złudzeń: albo żywioł nadwyręży część konstrukcji, albo zaleje przetwórnię. Ci mężczyźni ze
zdjęcia postanowili wziąć łopaty, pójść w góry i próbować rozbijać śnieg. W jakimś stopniu ocalili to
miejsce, chociaż nie do końca udało się z ochroną przed zalaniem. Owszem, wodospad pozostał
w swoim korycie, ale woda dostała się do środka i wypełniła w znacznym stopniu maszynownię.
Czasami pojawi się ktoś, kto pamięta swoje dzieciństwo i zaczyna opowiadać o rodzicach, którzy
popełnili ogromny błąd, podporządkowując swoje życie nadziei szybkiego zarobku. Zazwyczaj jednak
docierają tu wynajęte samochody z porysowaną karoserią, których kierowcy po odstawieniu pojazdu
będą musieli ponieść koszty depozytu za złamanie warunków umowy. Turystyczne yarisy, tak
popularne w islandzkich wypożyczalniach, mierzą się z drogą niedającą szans od samego początku.
Dla wielu kierowców to zbyt dużo i rezygnują w połowie podróży. W deszczowy, wietrzny dzień
realnym zagrożeniem są spadające z osuwiska głazy.

Wszyscy, których pytamy o stare czasy, mówią jedno: fiord był czarny od śledzi. Nieprzebrane
ławice ryb można było wyciągać rękami niemal z brzegu, dlatego łatwo zrozumieć decyzję, by
właśnie w Djúpavíku realizować śmiałe marzenie. Głęboki fiord pozwalający na żeglugę dużym
statkiem i dostęp do świeżej wody z pobliskiego wodospadu to mocne podstawy do podjęcia ryzyka.
Budowa olbrzymiej fabryki w rok była niemal nadludzkim osiągnięciem. Do tego doszła cała
infrastruktura, dzięki której prawie trzysta osób mogło żyć w tym nieprzyjaznym miejscu. Postawiono
dom dla kobiet, sklep, uruchomiono prysznice. Miarę luksusu tamtych czasów dopełniła obecność
lekarza i piekarza. Wysłużony Suðurland po odbyciu ostatniego rejsu został wciągnięty na brzeg
i zaadaptowany na noclegownię dla mężczyzn. Ci, którzy nie wytrzymywali panującego w nim smrodu
i zimna, rozbijali namioty w górach, nie godząc się z planem kierownictwa, że taniej będzie porzucić
statek, niż budować kolejny budynek. Wrak stał się odtąd stałym powodem do narzekań męskiej
części ekipy, włączając w to strajk zaraz po otwarciu.
Pierwszym menadżerem przetwórni był bezwzględny, rządzący twardą ręką Norweg Oscar
Ottesen. Kiedy pracownicy zażądali podwyżki, polecił szefowi kuchni, by nie wydawać posiłków aż
do zakończenia protestu. W tych okolicznościach strajk trwał niecałe trzy dni.
Wszystko zmieniło się, gdy po roku Ottesena zastąpił Guðmundur Guðjónsson. Tak poukładał
sprawy w przetwórni, że ludzie skupili się na pracy, strajki nikomu nie przychodziły do głowy.
Podobno czuli się szczęśliwi.
Dzisiaj wiemy, że całe przedsięwzięcie było czysto biznesowym projektem obliczonym na jak
największe zyski w krótkim czasie, przy rabunkowej gospodarce i bez liczenia się z kosztami
ludzkimi.
Proces przetwarzania był doskonale przemyślany. Część śledzi do beczek, część przeznaczona do
przerobu na olej. Brzeg fiordu przy fabryce podzielono na dwie części – jedna to port dla kobiet, na
drugiej postawiono studwudziestometrową taśmę, na którą robotnicy szuflami wrzucali ryby prosto ze
statku. Jeden statek przypływał i zostawiał ładunek dla kobiet, drugi cumował przy taśmie. Kobiety
pracowały na zewnątrz, bez dachu, tak było taniej, pogoda nie miała znaczenia. Wiatr, deszcz,
przenikliwy ziąb. Kilkaset lat wcześniej w pobliżu palono czarowników, budując legendę tego
miejsca. Kobiety najpierw odcinały rybom głowy i wyciągały wnętrzności, później układały śledzie
w beczce i zasypywały je solą. Kiedy ładunek sięgał pokrywy, przychodził jeden z mężczyzn, zabierał
beczkę i dawał pracownicy monetę, którą wkładała do buta, a po piętnastu godzinach, w biurze,
wyjmowała wszystkie i zaczynało się liczenie. Jedna moneta za jedną beczkę, za jedną beczkę
wypłata. Na dawnych zdjęciach beczki poukładane w wielkie hałdy zapełniają każdą możliwą
przestrzeń, piętrząc się i ciągnąc w nieskończoność. Prawie sześćset pięćdziesiąt ton dziennie.
Wyżarta skóra rąk kilkanaście godzin moczonych na przemian w rybich wnętrznościach i soli.
Dzieci. Opowieści o zbieraniu drewna dryftowego i jego suszeniu, o życiu na kilku metrach
kwadratowych nad ranem pokrytych szronem. Zaczynały pracę najszybciej, jak się dało –
siedmioletnie dziewczynki podawały kawę i jedzenie dorosłym, dziesięcioletni chłopcy wypływali
łodziami, by ściągać to, co przypłynęło z Syberii. Zbierali i suszyli siano, zapełniali rybami spiżarnie,
a kiedy ruszyła przetwórnia, łowili śledzie i sami je solili, żeby później sprzedać w Djúpavíku.
Nocami czternastoletnie dziewczynki soliły ryby, nie zważając na to, że nie mogą dosięgnąć dna
beczki. Za dnia siedemnastoletni chłopcy ładowali śledzie na taśmy, robiąc sobie przerwy na posiłek
w miejscu, gdzie właśnie stali. Nie było czasu.
Mężczyźni pracowali pod dachem, mieli przerwy na posiłek i wolny dostęp do kafeterii. Kobiety
nie miały do niej wstępu.
System taśm transportujących, olbrzymie zbiorniki, zapadnie, podgrzewacze parowe, potężne
prasy – skomplikowany proces technologiczny służący pozyskiwaniu oleju. Suche resztki pakowano
w worki i sprzedawano za bezcen. Ludzie często używali ich do nawożenia roślin.
To, co najważniejsze, czyli olej, sprzedawano w czasie wojny między innymi do Szwecji.
Używano go tam przy produkcji bomb. Najprawdopodobniej służył do hartowania stali. Zwykle
wykorzystywano do tego lodowatą wodę, ale olej powodował, że stal wolniej stygła, dzięki czemu
była mocniejsza. Dla pracowników w przetwórni wojna na kontynencie była kwestią drugorzędną.
Trudne czasy, ogromny dystans do Europy. Na piętrze w drewnie wyryta jest swastyka. To znak, że
ludzie jednak musieli mieć na ten temat jakieś zdanie. Należy wszakże wątpić, czy naprawdę zdawali
sobie do końca sprawę z tego, co się działo wówczas w Europie i na świecie.

Część rodzin postanowiła się przeprowadzić i rozpocząć nowe życie w cieniu wodospadu, biorąc
udział w niezwykłej „śledziowej przygodzie”. W przetwórni pokładano ogromne nadzieje, niegasnące
nawet wtedy, gdy okoliczne miejscowości zaczynały się wyludniać. Fabryka zapewniała pracę od rana
do nocy wszystkim, którzy byli w stanie fizycznie jej podołać. W dodatku płaciła wystarczająco dużo.
Ludzie musieli dostosować swoje życie do dwunastogodzinnych zmian i krótkiego sezonu, trwającego
przeważnie od czerwca do września. Chętnych nie brakowało.
Większość wyjeżdżała na początku października. Djúpavík pustoszał i pogrążał się w ciszy.
Niewielu dorosłych zostawało przez cały rok. Nie mówiąc już o dzieciach.
Zanim śledzie zniknęły na dobre, doprowadzając przetwórnię do kompletnej ruiny, ludzie starali
się nie tracić nadziei. Jeszcze w 1954 roku przyjeżdżali do Djúpavíku w oczekiwaniu, że coś się
zmieni. Nic z tego. Przez całe lato garstka tych, którzy jeszcze nie wyjechali, spoglądała na fiord.
Właściciele statków czekali gotowi w każdej chwili wypłynąć. Kiedy rok wreszcie się udał, ceny
drastycznie spadły. Rodziny, które podjęły decyzję o przeprowadzce do Djúpavíku, były zmuszone
znowu ruszyć w drogę. Brak możliwości sprzedaży domów na końcu świata i znalezienia pracy zrobiły
swoje. Ludzie wracali do Reykjavíku ze świadomością, że znowu muszą zacząć od zera. Pozostały
domy i największa w tej części świata przetwórnia śledzi, niegdyś chluba regionu.

– Niesamowicie zaprojektowane miejsce. – Magnús oprowadza nas po przetwórni. – Jak na tamte


czasy innowacyjne. Nie zabrakło nawet jednej śrubki.
Oprócz nas są tu sami Islandczycy. Małe dzieci biegają koło potężnych silników, dotykają
zielonkawych ścian. Podobno kiedyś budynek był biały, a w środku szary. Teraz żyły zacieków na
dobre wgryzły się w fakturę i rozsadzają powoli grube mury. Kiedy wrócimy tutaj we wrześniu,
nabiorą głębszego odcienia, współgrając kolorystycznie z potężnym sztormem.
W obszernych halach straszą pordzewiałe maszyny, dziury w podłodze, dojmujący chłód. Tylko
w pierwszym pomieszczeniu ogromne szyby zakrywa czarny materiał. Z innych okien widać drogę do
Norðurfjörður i potężny wodospad.
Za pierwszym razem łatwo stracić orientację. Pomieszczenia łączą się, opadają i wznoszą
w łączeniach nadgryzionych stopni, drewnianych schodów i kondygnacji z kałużami wody. Wiemy, że
nie schodzi się do piwnic i omija halę na parterze, w której poustawiane są samochody. Martwe wraki
ze starymi kolorami i kształtami. Należą do człowieka, który nigdy nie gasi żarówki przy oknie i ma
swój ulubiony kąt w restauracji. Do września nie odezwie się do nas ani słowem. Będzie tylko
obserwował i omijał zmieniających się codziennie gości.
Za drugim razem jest o wiele łatwiej. Nadal trzeba patrzeć pod nogi i na sufit, ale szarozielone
ściany stają się bardziej znajome. Można się zgubić przy znaku zostawionym po koncercie Sigur Rós
tuż przy rozbitych umywalkach albo dotrzeć do zbiorników na najwyższym piętrze. Od ostatniej
wizyty niewiele się zmieniło i zapewne zostanie tak do następnej. Czas jest odmierzany długością
sopli zwisających nad głową.
– To efekt mieszania wody morskiej z cementem – wyjaśnia Magnús. – Ona jako jedyna nie
zamarzała. W tych ścianach jest dużo stali. Musieli przecież wiedzieć, że sól i stal to nie najlepsi
przyjaciele. Mokry cement powoduje korozję. Potem zawsze przychodzi mróz i woda w ścianie
rozsadza mury. Pogoda nie zna taryfy ulgowej.
Przetwórnia żyje jakąś dziwaczną egzystencją. Ciągle coś o sobie daje znać. Kapiąca woda,
dudniący nurt wodospadu za oknem, kałuże i wielkie wyrwy w podłodze. Trzeszczą deski. Ogromne
zbiorniki zniżają się ku ziemi ogromnymi lejami i sprawiają wrażenie, jakby zaraz miały runąć. Ze
ścian krzyczą koślawo wymalowane daty, zapomniane imiona i swastyka.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
EVA SIGURBJÖRNSDÓTTIR
Przyszliśmy wieczorem, licząc na to, że będzie na nas czekać, choć przecież wcale nie musiała
tego robić. Na zewnątrz szaleje sztorm, sala pełna ludzi, zaparowane okna i gwar rozmów z muzyką
w tle. Na stołach zupy, chleb, masło. Pod blatami ubłocone buty, wełniane skarpety i naniesione liście.
Nad głowami wiją się pomalowane na biało kable, wszędzie – na parapetach, na ścianach zdjęcia. Do
recepcji prowadzą charakterystyczne schody ze zbyt nisko ulokowanym pierwszym stopniem. Eva
siedzi w głębi sali. Nie reaguje na kroki, stuki, szuranie. Podłogi są cienkie i w większości oryginalne.
Jesteśmy w „domu dla kobiet”. Właścicielka gestem ręki pokazuje, że porozmawiamy na górze, bo
tam jest spokojniej. Poprawiamy skarpetki, wchodzimy po schodach, czytamy na drzwiach „Eva og
Ásbjörn”. Pokój numer jeden.
Usiedliśmy na piętrze. Po lewej drzwi do pokoi, po prawej okno i spływające po nim strugi
deszczu. Przyjechaliśmy dwa dni temu. O tym, co zaszło, trochę już słyszeliśmy, resztę próbujemy
łączyć. Mamy niewiele czasu i perspektywę niespiesznego odklejania warstw czyjegoś życia. Gdy już
opadł kurz rysujący promienie z lampy na korytarzu i wszyscy ostatecznie pożegnaliśmy się
z początkową niezręcznością, dotarło do nas, że to nie będzie jedna z krzepiących romantycznych
opowieści. To historia przetrwania. Jesteśmy na Islandii.
– To nie zdarzyło się od razu. W ogóle nie braliśmy pod uwagę takiej możliwości – wspomina
Eva. – Gdy zadzwonili do męża, odmówił im. Nie chcieliśmy kupić przetwórni. Wyglądała jak gówno.

Na Islandii bardzo łatwo się zatracić. Przed przyjazdem człowiek faszeruje się gigabajtami
świetnej jakości filmów, czyta opowieści, wodzi palcem po mapie. Przyjazd niewiele zmienia – to kraj
kompletnie inny niż wszystkie, dający złudzenie, że niemożliwe jest na wyciągnięcie ręki. Wystarczy
tylko ominąć zakręt, tablice informacyjne z przyklejonymi do nich turystami i już się jest. Rzucić
wszystko. Zerwać więzy łączące z przeszłością, włożyć porządną kurtkę i być. Tutaj, na Islandii.
Gdzie problemy są mniejsze, poczucie wolności aż rozpiera, można zdjąć nogę z hamulca. I Djúpavík.
Kiedy już się tam dotrze, wydaje się, że to wszystko tu jest. A nawet więcej, bo opuszczone budynki
na Islandii to coś, co na stałe wtopiło się w krajobraz i wypełnia przestrzeń historiami o elfach,
niewidzialnych ludziach czy wodnych potworach.

– Ásbjörn przyjechał pierwszy. Październik 1982 roku. Miał odwiedzić kolegę, który zamierzał się
wyprowadzić, a przecież tutaj mieszkał jego dziadek. Wszyscy chcieli opuścić Djúpavík. Któryś ze
starszych mężczyzn oprowadził go nawet po przetwórni, wszystko pokazał. W gruncie rzeczy nic nie
powinno się wydarzyć, ale Ásbjörn zaczął drążyć, kto jest właścicielem, szperać i pytać, więc ludzie
pomyśleli: na pewno chce kupić przetwórnię. Kilka miesięcy później zadzwonił telefon i padła
propozycja. Ási odmówił.
Eva przyjechała do Djúpavíku po raz pierwszy w 1984 roku, z dziećmi, na kilka tygodni.
– Wynajęliśmy mały domek na wzgórzu, który należał do ciotki Ásbjörna. Ciągle powtarzała, że
jak jej syn będzie chciał zrobić remont, to mamy się wyprowadzić. Mieliśmy troje dzieci, w takiej
sytuacji trudno cokolwiek zaplanować. Zwłaszcza że staruszka ciągle oczekiwała napraw.
Zaczęli od porządków. Wynoszenie gratów, śmieci. Łącznie z martwymi zwierzętami. Tutejsi
ludzie nie widzieli w Djúpavíku przyszłości. Nic nie robili z otoczeniem, nie malowali domów, nie
sprzątali, było brudno i obrzydliwie. Eva zajmowała się głównie gotowaniem obiadów
i niekończącymi się porządkami. Trzeba też było zrobić coś z oknami, od lat pozbawionymi szyb.
Zapytana o Reykjavík, gdzie mieszkała od czwartego roku życia, przez chwilę milczy.
– Nie pamiętam ostatniego dnia przed wyprowadzką, ale trudno zapomnieć to uczucie po dotarciu
do Strandir. Miałam tak dużo czasu dla siebie. W stolicy pracowałam jako dyrektorka przedszkola,
mając pod opieką dziewięćdziesiąt dwoje dzieci. Jedna grupa rano i jedna po południu. Musiałam
pamiętać imiona i twarze maluchów, ich rodziców, rodzeństwa, dziadków. Po pracy chodziłam na
zakupy i odbierałam swoją dwójkę. W Reykjavíku brakowało mi prywatności, czułam, że tonę wśród
ludzi. Tutaj jest czas dla dzieci, na wspólne obiady i popołudniową kawę z mężem.
Zdecydowali, że potrzebują miejsca do życia. Spędzając kilka tygodni w Djúpavíku, odkryli, że
dociera tu jednak trochę turystów. Brakowało dla nich jakiejkolwiek infrastruktury. Przetwórnia stała
ruiną, okoliczne domy straszyły wygryzionym tynkiem, nieosiągalnym luksusem w tamtych czasach
była dla przyjezdnych zwyczajna ubikacja. Postanowili kupić dawną przetwórnię, wyremontować ją,
stworzyć tam dom i przy okazji miejsce, gdzie można będzie gościć tych kilka osób, które tutaj dotrą.
Początkowo, zanim hotel zaczął przynosić jakikolwiek dochód, konieczna była rozłąka. Eva
z młodszymi dziećmi pozostała w stolicy, pracując nadal w przedszkolu, ojciec z najstarszym synem
zamieszkał w Djúpavíku.
Poza głównym budynkiem kupili należące do niego trzy zbiorniki, „dom dla kobiet” oraz
zrujnowany magazyn. Część domów należała do rodzin, które używały ich jako domków
letniskowych, część stała opuszczona i niszczała, czekając lepszych czasów. Paradoksalnie,
przetwórnia była tańsza niż dom służący kiedyś pracującym w Djúpavíku kobietom. Eva chętnie
wyjmuje zdjęcia i pokazuje, jak się zmieniał – poobijany korytarz, wytłuczone szyby, połamane
futryny, zagrzybione ściany. Są i wspomniane schody prowadzące do recepcji – starsze niż cały
budynek, oryginalne, pochodzące z innej części Fiordów Zachodnich. Stał tam kiedyś przepiękny dom
należący do norweskiego wielorybnika i armatora. Jak to bywa na Islandii, postanowił przenieść
w całości budynek do Reykjavíku. Została tylko piwnica i schody, które do niej prowadziły. Kiedy
budowano przetwórnię w Djúpavíku, jeden ze stolarzy przypomniał sobie o nich. Odtąd piwniczne
schody pochodzące z miejscowości Sólbakki prowadziły na piętro, gdzie mieszkały pracownice
przetwórni. Prawie sto kobiet poupychanych w dwunastu pokojach, każdy pokój o powierzchni
dziewięciu metrów kwadratowych. Bez prądu, z jedną maleńką toaletą obok zbyt niskiego pierwszego
stopnia.
Eva przyjechała tutaj w 1985 roku, biorąc dłuższy urlop w pracy. Nie miała wyjścia – menadżerka,
którą zatrudnili, rzuciła pracę przed samym otwarciem hotelu. Aby ratować sytua​cję, musieli
natychmiast wynająć samolot, którym dotarli na miejsce wraz z dwójką przyjaciół. Kiedy przekroczyli
próg hotelu, okazało się, że nie jest przygotowany na przyjęcie gości. Co prawda, pokoje były gotowe
do noclegu, na obiad zaplanowano grill, ale w jadalni nie było prądu, brakowało stołów i krzeseł,
wszędzie bałagan, wiadra z farbą, porozrzucane narzędzia.
Z pomocą przyjaciół upchnęli to wszystko w jednym pokoju, zasłonili wejście płytą ze sklejki,
wnieśli stoły, porozstawiali wszędzie świeczki. Zrobiło się przytulnie i nastrojowo. Goście byli
zachwyceni, złe wrażenie z poprzedniego dnia, kiedy było brudno i mizernie, zatarło się.
– W islandzkiej tradycji istnieje rodzaj spotkań, które nazywamy kvöldvaka – wyjaśnia Eva. –
Ludzie spędzają ze sobą wieczory, opowiadają historie o duchach, o drewnie dryftowym, ktoś śpiewa.
To bardzo stare słowo, pochodzi z czasów, kiedy mieszkano w domach torfowych. Nadal używamy
tego okreś​lenia, gdy spotykamy się i wspólnie coś robimy.
Po tych wydarzeniach Eva i Ásbjörn postanowili spędzić święta i Nowy Rok w nowym domu.
Dzisiaj wspomina to jako coś niesamowitego i niepowtarzalnego.
– Cóż to był za czas. Nigdy wcześniej czegoś takiego nie przeżyłam. Czyste niebo, mnóstwo
gwiazd, księżyc w pełni, zorza polarna. Postrzelaliśmy fajerwerkami. Kiedy dopłynęliśmy z powrotem
do Gjögur, był jeden z pierwszych dni stycznia. Djúpavík tkwił już głęboko w moim sercu. Z tyłu
głowy tłukły się jednak myśli, że brakuje nam pieniędzy i co będzie, gdy wszystko stracimy i nie
damy rady się utrzymać. Myślałam, że już nigdy tutaj nie wrócę. Wielki smutek. Stałam w łodzi
i płakałam. Byłam pewna, że już nigdy nie zobaczę Djúpavíku.
Niedługo po tym postanowili sprzedać wszystko, co mieli w Reykjavíku – mieszkanie, firmę. Eva
zrezygnowała z pracy. Przeprowadzili się w maju 1986 roku.
– Zawsze byłam pozytywnie nastawiona do życia. – Eva uśmiecha się. – Zawsze staram się
widzieć to, co najlepsze. We wszystkich sytuacjach. Nic mnie nie złamie. Może trochę sponiewiera,
ale nie pokona. Nie miałam jednak pojęcia, w co się pakuję, kiedy zdecydowaliśmy się tutaj
zamieszkać. Największym problemem było złudne przekonanie, że tutejszymi drogami można jeździć
w trakcie zimy jak wszędzie na Islandii. Niezbyt mądrze więc zamawiałam produkty potrzebne zimą.
Czasami czegoś nam brakowało. A nie było sąsiadów, do których moglibyśmy pójść. Później się
nauczyliśmy: pięćdziesiąt kilo mąki, pięćdziesiąt kilo cukru, mroziliśmy wszystko, co się dało. Mięso,
ryby, mleko, chleb, masło. Wszystko można mrozić poza świeżymi owocami. Mieliśmy też suche
jedzenie, na przykład makarony. Zazwyczaj starczało.
Nie to było jednak najgorsze. Także izolacja czy samotność. Największy problem polegał na
dostarczeniu dzieci do szkoły. I czy będą w stanie wrócić do domu. Używali łodzi, żeby przewozić
dzieci do Gjögur, a stamtąd do szkoły zabierał je razem ze swoimi dziećmi zaprzyjaźniony farmer.
Zdarzało się, że pogoda była okropna i wtedy musieli prosić kogoś z północy, by się nimi zajął.
– Nie pamiętam dokładnie, ale chyba najdłużej nie było ich pięć tygodni – wspomina Eva. – To się
zdarzyło na pewno przed 1995, bo w tym roku sprzedaliśmy łódź i kupiliśmy skuter śnieżny.
Mogliśmy jeździć w czwórkę. Problem został w jakimś stopniu rozwiązany. Jeżeli ocean jest
wzburzony przez trzy dni, i tak będzie potrzebował kolejnych trzech–czterech, aby się uspokoić. Łódź
w taką pogodę się nie przyda. Kiedyś, chyba w kwietniu, niebo było czyste, świeciło słońce, morze jak
staw, a przy Gjögur wzburzone. Nie sposób było tam dotrzeć. Obdzwoniłam wszystkie domy i pytałam
o to samo: czy damy radę odebrać dzieci? Wszyscy zaprzeczyli.
Każdej jesieni Ásbjörn zabierał dzieci samochodem i wiózł je na lekcje. Robił to tak długo, jak to
było możliwe. Zależało od śniegu. Kiedy droga zabierała ponad godzinę w jedną stronę, warunki się
pogarszały, a dzieci zaczynały bać, Eva i Ási musieli korzystać z internatu. Czasami był to późny
październik, czasami początek listopada.
Eva wspomina pierwszą zimę – najmłodsze dzieci nie poszły do szkoły. Mieli mnóstwo czasu dla
siebie, na robienie fajnych rzeczy i cieszenie się wspólną obecnością. To było zupełnie inne życie od
tego „sprzed Djúpavíku”. W stolicy Ásbjörn wychodził o wiele wcześniej do pracy niż Eva, więc to do
niej należało zajmowanie się dziećmi. Widywali się wieczorami i wspólny obiad traktowali jako dar
losu.
Pierwsza i druga zima były całkiem w porządku. Trzecia i czwarta straszliwe. Właściwie nie było
lata. Cały czas zimno. Masa śniegu. Dopiero pod koniec lipca przez kilka dni farmerzy mogli ścinać
trawę dla zwierząt.
Oglądamy w albumie zdjęcia – zaspy sięgające okien pierwszego piętra, biel śniegu równająca
drogę i najwyższą część dachu przetwórni, metrowe sople lodu pochylone zgodnie z kierunkiem
wiatru, a pod nimi śnieg dotykający okien, dziecko wychodzące z zasypanego otworu w kontenerze na
olej śledziowy, mężczyzna na dachu ledwo widocznego żółtego domu, zjeżdżający na nartach, zaspy
tuż przy brzegu oceanu wyższe niż wielki spychacz, wystające spod śniegu fragmenty dachów.
Nadchodzi zmierzch, nikogo nie widać. Śnieg po horyzont.
Bywało, że trzeba było wejść na pierwsze piętro, by cokolwiek zobaczyć. Na szczęście drzwi
otwierały się do wewnątrz, była więc szansa na odkopanie się. Nie dotyczyło to okien. Czekały
szczelnie zaklejone śniegiem aż do odwilży, podobnie jak stary balkon, który sprawiał wrażenie, jakby
za chwilę miał się urwać.
Aby oczyścić drogę z Djúpavíku do Gjögur, czyli niecałe czternaście kilometrów, koparka
pracowała siedem dni. Z drugiej strony drogę odśnieżały równocześnie dwie maszyny.
Zima w Djúpavíku miała również inne oblicze. Ponieważ w jednym ze zbiorników na olej, tym
bliżej oceanu, regularnie zamarzała woda, Eva urządziła, jak żartuje, pierwsze na Islandii lodowisko
pod dachem. Troje jej dzieci, dzieląc między sobą jedną parę łyżew, jeździło w środku, a ona, jako
rozjemca wszelkich kłótni, pilnowała zegarka, aby żadne z dzieci nie przekroczyło ustalonego czasu.
– Myślę, że miały szczęśliwe dzieciństwo, choć może czasami czuły inaczej. – Eva się zamyśla. –
Jedno wiem na pewno: kochały i kochają to miejsce. Przyjeżdżają tak często, jak tylko mogą. To ich
dom rodzinny, my ciągle mieszkamy w pokoju numer jeden. Myślę, że przez większość czasu
uwielbiały tutaj być. Oczywiście mogły się czuć niekiedy samotne. A jak wyglądały początki? Szłam
na piętro z najmłodszą córką ułożyć ją do snu, potem schodziłam, żeby podać gościom zupę. Później
wracałam na górę do najmłodszego syna i powtarzałam to samo. Na końcu wracałam na dół, żeby
podać danie główne. Wszystko robiłam sama.
Dwa lata temu Eva, po czternastu latach zasiadania w lokalnych władzach, została
przedstawicielem Strandir. Ma świadomość, że przechodzą przez trudny czas, ponieważ większość
młodych ludzi z dziećmi wyprowadza się na południe. Dba, aby Reykjavík nie zapomniał o ich
regionie, nie ukrywa, że potrzebują wsparcia, szczególnie dotyczy to nowej drogi i wykorzystania
źródeł geotermalnych. W 2015 roku, w sierpniu, utknęła na drodze na dwa dni. Straszliwa ulewa,
osuwające się ze zboczy kamienie. Oczyszczanie szutru trwało pięć tygodni.
Eva dużo czasu spędza w Hólmavík, które jest największym miastem na obszarze prawie stu
kilometrów, oraz w Norðurfjörður. W tym ostatnim mieszka obecnie jedenaście osób – ktoś jest
farmerem, ktoś prowadzi sklep, starsi ludzie mają guesthouse, przy czym pan domu latem pracuje
w porcie. Ktoś też zajmuje się bankiem, który jako jeden z nielicznych nie upadł w wyniku
islandzkiego kryzysu finansowego. W sezonie otwarte są restauracja i kolejne miejsca noclegowe dla
turystów. Po kilku tygodniach wszystko na głucho zamknięte. Pustka przy jedynym w osadzie
dystrybutorze benzyny.
– W zeszłym roku mieliśmy włamywaczy. Nie byli stąd, mówili po francusku. Obrabowali sklep
w Norðurfjörður. Oczywiście zostali złapani. Ale czuliśmy się bardzo dziwnie, wyciągając kluczyki
z samochodów, zamykając domy, które zawsze były otwarte. Rozmawiałam ze starszymi ludźmi
z sąsiedztwa i przypominałam: pamiętacie, żeby zamknąć dom, zanim pójdziecie spać? – Eva kładzie
okulary na stole. – Naprawdę się o nich bałam.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
NOWE CZASY
W Djúpavíku śpi się różnie. Cienkie szyby, cienkie stropy. Ściany przepuszczające szepty.
Prawie nikt nie narzeka, każdy po coś przyjechał. Na dzień, dwa lub kilka tygodni. Szukają ukrytych
znaczeń, wierzą, że objawi im się jakieś nieodkryte drugie dno. Zapomniane historie, obrazy, ludzie.
Inaczej nie dałoby się tu wytrzymać. Djúpavík po jakimś czasie przytłacza, sprawiając, że pośród tej
przestrzeni, wysokich gór wyznaczających perspektywę dla wszystkich zabudowań, wzdłuż
ogromnego fiordu zwyczajnie zaczyna brakować powietrza. Nadal czujesz się szczęśliwy, bo Strandir
swoją nieskazitelnością dotyka jakiejś ukrytej, pierwotnej części człowieka, ale już wiesz, że szalona
wizja ucieczki na koniec świata nie jest dla ciebie. Zostają wpisy w księdze gości wyłożonej zaraz
przy wejściu do głównego budynku hotelu Djúpavík.
Kiedy wchodzimy do środka, uderza zapach kawy, starych desek i kuchni, w której nieustannie
ktoś się kręci. Dwa psy leżą na podłodze, na piętrze słychać odkurzacz, za oknem powiewa świeże
pranie. Mamy szczęście. Po trzech dniach gwałtownego sztormu, który prawie zepchnął nas z drogi do
oceanu, wyszło słońce.
– Obejrzeliście? – Eva macha dłonią zza laptopa. Telefony dzwonią od rana i już kilkakrotnie
udało jej się zapodziać gdzieś przenośną słuchawkę.
Jest zupełnie inaczej niż w czerwcu, chociaż pora roku nie ma z tym nic wspólnego. Wyraźnie
czuć napięcie. Nic dziwnego – dwa dni po naszym wyjeździe ponad trzysta osób dotrze tutaj
wszystkimi dostępnymi środkami lokomocji i zostanie do końca października. Wystarczy rozejrzeć
się wokół, by z perspektywy nadciągającego oblężenia zdać sobie sprawą z absurdalności całej tej
sytuacji. Zostało pięć dni, aby przygotować czternaście pokoi, które znajdują się w trzech budynkach.
Łącznie dwadzieścia sześć miejsc noclegowych. Wliczając pokoje u sąsiadów, chatki letniskowe,
kontenery przerobione na mieszkania, jest ich około czterdziestu.
Do starej przetwórni śledzi zawita wielki świat.
– I co myślicie? – Telefon znowu dzwoni, więc tylko ręką daje znać, żebyśmy poczekali.
Przyjeżdżając do Djúpavíku, liczyliśmy na to, że Magnusowi uda się znaleźć stare, rodzinne
nagranie. Chcieliśmy zobaczyć, jak wyglądała przetwórnia, zanim ktokolwiek postanowił ją
remontować. Mieliśmy nadzieję, że potwierdzi to nasze przypuszczenia, jak wiele zostało zrobione
w ciągu dwudziestu sześciu lat. Wczoraj rozmawialiśmy do późna, zapominając o upływającym
czasie. Eva ma coś, co Islandczycy określają jako „stara dusza”. Wśród wielu zdolności posiada też
umiejętność oczarowywania ciepłem i opowiadanymi historiami. Jest kimś, kto tworzy klimat tego
miejsca. Widać to w jej sposobie prowadzenia otwartego dla wszystkich domowego hotelu, ale także
traktowania ludzi przyjeżdżających ze wszystkich zakątków świata. Z chęcią opowiada o tym, co było,
pokazuje zdjęcia, a dzisiaj zaraz po północy przyniosła nam płytę CD. Pięćdziesiąt minut
amatorskiego, ziarnistego nagrania z 1985 roku. Autorami jest dwóch marynarzy z Vestmannaeyjar,
którzy po dwudziestu latach podarowali je Evie i Ásbjörnowi podczas którejś z kolejnych wizyt
w Djúpavíku.
Dopiero wczorajszej nocy zrozumieliśmy, co miała na myśli Eva, opisując pierwsze wrażenia po
przeprowadzce. Djúpavík był nie tylko opuszczonym miejscem, ale gnijącą, walącą się ruiną, która
pozostawiała niewiele nadziei, że uda się ją wskrzesić. Chata Álfasteinn, w której spaliśmy przez
ostatnich kilka nocy, była częścią większego budynku. Teraz nie ma po nim śladu. Na nagraniu widać
przeżarte przez wiatr elewacje, dziurawe, zapadające się dachy, zabite deskami okna. Wewnątrz
omszałe, mokre korytarze, ciemne otwory pozbawione drzwi, wszędzie śmieci. Na strychu w kącie
dwa szare materace. Poduszki i kołdra w kwiaty. Zamiast zagłówka folia zasłaniająca szczeliny
pomiędzy deskami, przez które prześwituje słońce. Prowizoryczny stolik nocny zrobiony ze starego
taboretu, na którym leżą islandzki sweter i pokryty rdzą młotek. Strzępy wełny szklanej. Intymność
wyznacza przezroczysty kawałek plastiku zwisający z sufitu.
Chociaż z portu pozostało niewiele, to bez trudu można sobie wyobrazić rozładunek śledzi.
Szutrowa droga wijąca się pomiędzy zabudowaniami jest węższa niż dziś. Wszędzie porozrzucane
kawałki drewna, zbutwiałe łodzie, zardzewiałe żelastwo.
Przetwórnia wygląda niczym brudny obraz. Wydrążone sztormami dziury w białej elewacji, druty,
części maszyn i puste drewniane szpule. Niezliczona liczba połamanych palet obmywana przez fale
fiordu. Co jakiś czas ktoś pojawia się w kadrze. Nie ma uśmiechu ani gestów. Jakaś bezsilność
zapisana w poważnych oczach i zaciśniętych ustach.
Kończąca film sekwencja ma jednak w sobie coś optymistycznego i – w niezamierzony zapewne
sposób – nabiera wymiaru symbolicznego. Niewielka szara łódka z silnikiem uruchamianym na linkę,
na niej dwoje dorosłych i pięcioro dzieci. Te, które siedzą przy lewej burcie, odpowiedzialne są za
trzymanie dużego wiosła. Te z prawej muszą unikać dymiących spalin. Kiedy dopłyną na środek
fiordu i wystawią wędki, jeden z chłopców zacznie rondelkiem wybierać wodę z pokładu. Dobry czas,
dobre miejsce. Dzieciaki zainteresowane tym, co podarują im głębiny, wychylają się za burtę
i dotykają tafli wody. Kiedy wreszcie coś wpada w sieć, zaczynają się szturchać, słychać śmiech.
Z zaplątanych żyłek, tuż znad poziomu wody, wystaje focza głowa. Trzeba ją uwolnić, ponosząc jak
najmniejsze straty. Po chwili foka jest wolna. Łódź odbija na drugą burtę i odzyskuje stabilność.

Przychodząc dzisiejszego poranka do hotelu, mieliśmy zupełnie inną perspektywę. Nie tylko ze
względu na obejrzany dokument, nadający nowego sensu słowu „remont”, ale również dlatego, że
wybieraliśmy się na północ. Będąc tak daleko od cywilizacji, w odizolowanym Djúpavíku, o którym
nie słyszała część młodszego pokolenia Islandczyków, pojęcie „jazda na północ” brzmiało jak
wyprawa. I w pewnym sensie tak było. Nasz plan zakładał dotarcie do drugiej przetwórni rybnej
oddalonej od Djúpavíku o trzydzieści kilometrów, leżącej w Ingólfsfjörður. Czuliśmy, że Eyri, ukryta
z dala od jakiegokolwiek traktu, między górami, będzie dla nas kolejną niespodzianką.
Jadąc od Djúpavíku w stronę Norðurfjörður, należy skręcić w lewo przy farmie w Meladalur. Tuż
przy płocie, wyznaczającym teren dla pasących się koni, wytyczona jest wąska, dziurawa droga.
Wjeżdżając na nią, mieliśmy w pamięci pierwszy przejazd przez szuter oznaczony na mapach
numerem 643. Prowadzi przez Strandir i w tamtym czasie na nowo zdefiniował w nas uczucie strachu.
Droga do Eyri jest spokojna, lecz nawierzchnia dużo gorsza, zamiast stromych klifów rozległe
jesienne łąki. Od wczoraj nie padało, więc doskonale zdajemy sobie sprawę, że to nasz moment. Bez
samochodu z napędem na cztery koła wyprawa tutaj jest igraniem z polisą ubezpieczeniową, choć
w tym momencie bardziej liczył się brak chmur zwiastujących deszcz. Przy ulewie nie mielibyśmy
żadnych szans.
Kiedy dojedzie się do najwyższego punktu, należy zatrzymać samochód, wyjść i spojrzeć w dół.
Wysokie góry oplatają fiord z siną wodą, zielona trawa kontrastuje z błękitnymi dachami szeregu
maleńkich białych domków. Dopiero po chwili dostrzega się ciemny kształt przetwórni, tego dnia
niemal stapiającej się z postrzępionym brzegiem fiordu. Z tej perspektywy wygląda jak kilka
ubłoconych pudełek, dopiero gdy tam dojedziemy, uzmysłowimy sobie prawdziwy ogrom tej budowli.
Kolor pozostanie bez zmian.
Przetwórnie w Djúpavíku i Eyri, jak nazywana jest ta z Ingólfsfjörður, mają wiele wspólnego. Obie
zostały wybudowane na fali „wypraw śledziowych”, w obu wykorzystano najnowocześniejsze
dostępne maszyny, obie szybko upadły, Eyri w 1952 roku – już dziesięć lat po wybudowaniu.
Zaopatrzono je we wszelką potrzebną infrastrukturę: kantynę, pomieszczenia socjalne, pralnię, sklep,
piekarnię, garaże, laboratorium, niezbędne biura. Do dziś pozostało niewiele śladów – szkielet hali
fabrycznej, ogromny zbiornik, „dom dla kobiet”, bliźniaczy z domem w Djúpavíku, trzy białe domki
służące obecnie jako sumarhúsy i budynek przy brzegu, którego funkcji nie udało nam się odgadnąć.
Pięć lat temu znajdował się tu jeszcze magazyn o powierzchni trzystu dwudziestu metrów
kwadratowych, ale dziś nie ma po nim śladu. W ramach prac wolontariackich, w których uczestniczą
co jakiś czas ludzie z całego świata gotowi wyjechać na dwa–trzy tygodnie, aby pomagać lokalnym
farmerom, próbowano uporządkować Eyri. Niestety, budynek magazynu, gdzie znajdował się również
sklep i laboratorium, najwyraźniej był w takim stanie, że odnawianie go mijało się z celem. Podjęto
decyzję: spalić. 14 października 2011 roku ogień strawił cały budynek. Z relacji naocznego świadka –
Þóry Pétursdóttir badającej przetwórnię w ramach pracy doktorskiej – wiemy, że akcja była solidnie
przygotowana. Pożar rozpoczął się wczesnym wieczorem, tuż po godzinie piątej. Wiatr przesuwał
czarną gryzącą chmurę dymu nad fiord i jesienne łąki. Cztery godziny później w absolutnej ciszy
słychać było tylko trzaskające resztki dogasającego ognia.
„Dom dla kobiet” – poza budynkami letniskowymi najlepiej zachowana część zabudowań należąca
do przetwórni – stoi zamknięty. Już na pierwszy rzut oka cały kompleks przypomina ten z nagrania
oglądanego wczoraj: sponiewierany przez czas, naturę i obojętność stał się składowiskiem śmieci,
gdzie na parapetach leżą martwe ptaki, miejscem, o które nikt się nie upomni. Wszystkie te znaki są
smutnym epitafium, szczególnie w kontekście Djúpavíku zyskującego drugie życie.

Wieczorem jesteśmy umówieni na kolejną rozmowę z Evą, lecz w drodze powrotnej nie robimy
sobie większych nadziei. Nadchodzi gorący czas. Hotel w Djúpavíku będzie przeżywał jeden
z najciekawszych momentów w swojej historii.
Od jakiegoś czasu przyjeżdżają do przetwórni znani artyści. Moda na wykorzystywanie ponurych
postindustrialnych obiektów i przestrzeni na działalność twórczą objęła również Djúpavík. W dwóch
halach, na parterze i najwyższym piętrze, organizowane są wystawy fotograficzne, instalacje
artystyczne, wernisaże. Docierają muzycy, między innymi znani wszystkim Islandczykom Svavar
Knútur i sopranistka Anna Jónsdóttir, a w 2006 roku w jednej z hal zagrał koncert postrockowy zespół
Sigur Rós, czego efekty można obejrzeć w filmie dokumentalnym Heima Deana DeBloisa. Dla
gotowych zrobić w swoim życiu coś nieoczywistego Djúpavík oferuje zorganizowanie wesela. Jedno
z nich odbyło się kilka dni przed naszym przyjazdem.
Wchodzimy do restauracyjnej jadalni, szukając termosu z kawą. Z kuchni wychodzi Eva i już
w progu prosi, żebyśmy poczekali. Ma dla nas coś, co obiecała kilka dni temu. Zaczynamy zgadywać:
wiersze o Djúpavíku, sprośne piosenki o połowie śledzi, kolejną porcję zdjęć rodzinnych. Kiedy
wraca, podaje nam niewielkie pudełko.
– Jest ich osiem i wszystkie znalazł Héðinn, mój syn. Tylko jemu do tej pory się udało – mówi.
W pudełku leżą równo poukładane monety z wyrytymi na gładkiej powierzchni literami „DV”.
Część z nich jest podziurawiona, wszystkie straciły okrągły kształt i gdzieniegdzie się rozwarstwiają.
Wyglądają, jakby wydobyto je z jakiegoś wykopaliska archeologicznego. Eva traktuje je jak rodzinny
skarb, co jakiś czas je przelicza, poucza, żeby na nie uważać. Są bardzo lekkie i mocniejszy podmuch
wiatru mógłby je porwać. Trzymamy w dłoniach monety, które odbierały pracownice po zapełnieniu
beczki śledziami. Zawartość pudełeczka Evy warta jest osiem beczek.
Wychodzimy na zewnątrz, trzymając monety w ręku, szukamy miejsca, żeby zrobić im zdjęcie.
Najlepsze światło jest przy samym brzegu fiordu. Zanim podejmiemy decyzję, za naszymi plecami
zaczyna robić się tłoczno. Ktoś w jadalni musiał się dowiedzieć, że nadlatują. Wszyscy wyszli na
zewnątrz i zaczęli wypatrywać. Nie upłynęło wiele czasu, a ciemny kształt będący plamą na niebie
nabrał sporych rozmiarów. Był już na tyle blisko, że łoskot pracujących śmigieł zagłuszał głosy.
Czarny helikopter z pierwszymi gośćmi właśnie lądował obok przetwórni. Pilot precyzyjnie posadził
maszynę między kamieniami z brzegu a budynkami. Do Djúpavíku przybył Hollywood.
To była pilnie strzeżona tajemnica i dopiero na początku września większość mediów podała
informację, że do małej islandzkiej wioski w rejonie Strandir przylatuje ekipa filmowa nakręcić obraz
science fiction na podstawie serii komiksów o grupie superbohaterów zatytułowany Justice League.
Wśród obsady między innymi Ben Affleck, Gal Gadot, Willem Dafoe, Jason Momoa, Amy Adams,
a także gwiazdy islandzkiego kina: Ingvar E. Sigurðsson, Kristbjörg Kjeld, Ágústa Eva Erlendsdóttir
i Salóme Gunnarsdóttir. Duże nazwiska i ogromne oczekiwania. Zack Snyder, reżyser tego filmu,
gościł już wcześniej w hotelu Djúpavík. Eva chętnie pokazuje jego wpis w księdze gości
i z uśmiechem nie zdradza szczegółów jego pobytu. W tych murach każdy ma prawo do prywatności.
Właścicielka opowiada nam, że również Viggo Mortensen, odtwórca roli Aragorna w trylogii Petera
Jacksona Władca Pierścieni, siedział kiedyś na falochronach przed hotelem wpatrzony w ciemne fale.
Aktor do tego stopnia zafascynowany był Islandią, że wziął udział w kampanii Inspired by Iceland,
w której opowiadał o swoim zachwycie wyspą i jej krajobrazami. Premiera Justice League jest
zapowiedziana na listopad 2017 roku.
Kiedy wreszcie zbieramy się, aby udokumentować monety, nadjeżdża korowód białych nissanów
patroli, z których wysiadają następni goście. Ekipa filmowa powoli się zbiera, ale na gwiazdy trzeba
jeszcze poczekać.
Chociaż nie będzie nam dane przeżyć spotkania jednych z najbardziej rozpoznawalnych ludzi
świata z islandzką prowincją, relacje o tym, co się działo później, usłyszymy od pracowników hotelu.
Jason Momoa, który z sukcesem wcielił się w postać Khala Drogo z serialu Gra o tron, mówi, że
w Djúpavíku czuje się jak w rodzinnym domu na Hawajach. Jest mu tylko chłodniej. Jako muskularny
Aquaman chętnie pozuje do pamiątkowych zdjęć z pracownikami hotelu. Podobnie jak Ben Affleck,
oczarowany ciszą i specyficzną atmosferą, tak różną od miejsc, w których zwykle bywa. Choć całą
ekipę filmową cechuje dystans i profesjonalizm, konieczne w trudnych warunkach, gospodarze zadbali
o to, by wszystko było możliwie najlepszej jakości, i na wszelkie niewygody nałożono miękkie
poduszki. Plan udało się zrealizować w całości. Zderzenie wielkiego świata show-biznesu z malutkim
hotelem na pustkowiu przebiegło nadzwyczaj dobrze i rozwiało stereotyp o niedostępnych gwiazdach
zza oceanu. W tych okolicznościach przyrody chyba wszyscy potrafią stać się zwykłymi ludźmi.
Idąc na śniadanie, zauważyliśmy pierwsze oznaki filmowego poruszenia – tłum mężczyzn nosił
wiadra, rozkładał drabiny. Wszystko, co do tej pory udało się w Djúpavíku doprowadzić do porządku:
białą elewację przetwórni, czerwoną blachę chatki Álfasteinn, ściany okolicznych budynków, na
potrzeby filmu musiało zostać przerobione. Szara farba miała przywrócić to miejsce do czasów, kiedy
niszczało w ciszy.

Na początku XX wieku prawie we wszystkich islandzkich fiordach pojawił się śledź. Było go tak
dużo, że ocean stawał się czarny. Ryby można było wybierać rękami. Postanowili to wykorzystać
przedsiębiorczy ludzie i po kilkunastu latach śledź zniknął, posolony i zapakowany w beczki lub
przerobiony na olej i wywieziony w daleki świat II wojny światowej. Pożywiały się nim też zwierzęta
hodowlane i kwiaty doniczkowe. Wraz z ławicami odpłynęli pracownicy, właściciele i wszelkie
oznaki życia. Pozostały zrujnowane hale fabryczne, zardzewiałe żelastwo maszyn i potężne betonowe
zbiorniki o spękanej, chropawej, pulsującej fakturze. U dołu ciemnieją i szarą strugą wpływają
z powrotem do ziemi. Z bliska wyglądają niczym mapy odległego świata. Świata, który przestał
istnieć.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
BASKOWIE
– Wiecie, że gdybym przyjechał tu dwa lata temu, każdy Islandczyk mógłby mnie zabić i byłoby
to zgodne z prawem? – podczas śniadania pyta nas ze śmiechem Imanol Mendi.
Siedzimy w półmroku restauracji w Djúpavíku. W tle sączy się muzyka Los Paraguayos Trio,
zespołu koncertującego w przetwórni wiele lat temu, rozświetlając to miejsce słonecznymi
gitarowymi akordami. Płomienie świec odbijają się od dziesiątek pamiątkowych zdjęć oprawionych
w szybki. Kilku mężczyzn z ekipy filmowej Zacka Snydera pije piwo i ogląda mecz w telewizji. Elza,
pracująca w Djúpavíku Litwinka, przygotowała śniadanie. Danielle i Nadine, dwie Niemki, studentki
architektury, które zaplanowały, że dzięki pracy w różnych miejscach zwiedzą świat, skończyły
sprzątać sypialnie i ślęczą nad projektem przetwórni w 3D oraz swoim blogiem. W języku niemieckim
jest słowo „Fernweh” oznaczające tęsknotę za miejscami, których nie odwiedziliśmy, za dalekim
światem. Tak też nazwały swoją stronę: Fernweh for 2.
Prosimy Imanola o wyjaśnienie, o co chodzi z tym zabijaniem. Okazało się, że nie żartował. Jest
Baskiem.
– W 1615 roku na terenie Fiordów Zachodnich stało się coś, co było ewenementem w całej
tysiącletniej historii wyspy – zaczyna swoją opowieść.

Gdyby cofnąć się do tamtych czasów, naszym oczom ukazałaby się Islandia, o której wspominał
Valdi z muzeum Jóna Sigurðssona. Wyspa pod czerwono-białym butem. Stulecia XVII i XVIII to
okres największego upadku w historii tego kraju. Złożyło się na to wiele czynników: niekorzystne
zmiany klimatyczne, antagonizmy rodowe prowadzące do bratobójczych wojen, korsarstwo na
Oceanie Atlantyckim, wybuchy wulkanów, epidemie chorób uniemożliwiające rozwój demograficzny
i gospodarczy wyspy, postępująca bieda. W połowie XVI wieku duński król Chrystian III narzucił
katolickiej Islandii luteranizm. Po reformacji cały majątek islandzkiego Kościoła został przekazany
duńskiej Koronie. Ten niewielki kraj, który zbudował kolonialne imperium, stał się największym
właścicielem ziemskim na Islandii. W 1602 roku król Christian IV wprowadził monopol na handel
z Islandią, dążąc do uczynienia z północnego Atlantyku duńskich wód terytorialnych. Islandczykom
zakazano transakcji z cudzoziemcami. W 1662 roku wprowadzono rządy absolutne i na małej wyspie
pośrodku oceanu na długie lata zapanował mrok.

W kwietniu 1615 roku król Christian IV wydał dekret pozwalający na zabicie wszystkich
baskijskich łowców wielorybów, których statek rozbije się u północno-zachodnich wybrzeży wyspy.
Zabójcy stawali się egzekutorami prawa, nie ponosząc za swój czyn żadnych konsekwencji. Dekret
wprowadził w życie komisarz okręgowy Árni Magnússon. Jak później się okazało, to właśnie on miał
największy wpływ na wydarzenia w owym czasie.
W zbiorowej świadomości dzisiejszych ludzi Islandczycy to chyba jeden z najbardziej pokojowych
europejskich narodów. Jednak dekret duńskiego króla spowodował, że ponad czterysta lat temu doszło
do największej i najbardziej krwawej rzezi w historii wyspy.
– Zapewne nie wiecie, że polowania na wieloryby na wielką skalę rozpoczęli Baskowie.
W tamtych czasach byli największymi wielorybnikami na świecie – opowiada zarazem rozbawiony
i przejęty Imanol. – Nasza obecność na Islandii zaznaczyła się w XVII i XVIII wieku. Z ludźmi
z Fiordów Zachodnich, do których w pewien szczególny sposób byliśmy podobni, znaleźliśmy
wspólny język. Był bardzo prosty i przede wszystkim związany z handlem i połowami. Później dotarli
tu Hiszpanie, Anglicy, wielorybnicy francuscy i holenderscy. Czytałem gdzieś, że wśród mieszkańców
Strandir wybuchła panika, gdy na horyzoncie pojawiły się obce statki oceaniczne. Islandczycy nie byli
przyzwyczajeni do ich widoku.
Ten szczególny rodzaj więzi między islandzkimi i baskijskimi wielorybnikami znajduje odbicie
w wielu zapisach kronikarskich tego okresu, ale bodaj najlepszym źródłem informacji o ponurych
wydarzeniach z początku XVII wieku są zapiski Björna Jónssona, którego kronika obejmuje okres od
1400 do 1640 roku. Islandzcy dziejopisarze zazwyczaj byli bardzo lakoniczni, szczegółowe opisy były
i są zatem na wagę złota. Opowieść o baskijskich żeglarzach i ich trzech statkach zniszczonych
w trakcie burzy w Strandir jest wyjątkowa, ponieważ udokumentowano ją lepiej niż większość
wydarzeń z tamtego okresu.
W czerwcu 1615 roku na walnym zgromadzeniu w Þingvellir został odczytany list duńskiego króla
nakazujący schwytanie i ukaranie obcych rybaków plądrujących wody przybrzeżne oraz wybrzeże
Islandii. Na początku października komisarz okręgowy Árni Magnússon zwołał sesję miejscowego
sądu, który uznał, że kampania przeciwko Baskom jest konieczna, aby chronić źródło utrzymania
mieszkańców. Dodatkowo zachęcał w niej do zabijania. Postanowił, że jeśli ktoś odmówi
respektowania postanowień sądu, będzie osobiście odpowiadał za ewentualne szkody wynikające
z pobytu obcych wielorybników na terytorium Islandii.
Latem 1615 roku Baskowie znów dotarli na wyspę. Początkowo relacje między wielorybnikami
a mieszkańcami Strandir były przyjazne dzięki miejscowemu proboszczowi, który niestety zmarł
w roku masakry. Właśnie wtedy zaczęły się incydentalne ataki na baskijskich wielorybników i akty
grabieży. Z szesnastu statków cumujących w Strandir dwanaście odpłynęło do Rosji. Zostały cztery,
których załogi zdecydowały się spędzić lato, polując na wieloryby w Reykjafjörður. Po udanych
połowach rybacy postanowili wrócić we wrześniu do domu, ale niespodziewanie nadeszła zima i wodę
w Reykjafjörður, tam gdzie teraz stoi Djúpavík, ściął lód. Wtedy też, prawdopodobnie podczas burzy
śnieżnej, trzy statki uderzyły w kawały dryfującego lodu. Osiemdziesięciu wielorybników musiało
spędzić w Strandir całą zimę. Większość szalupami udała się w kierunku Isafjörður, trzydziestu
dwóch zaś zdecydowało się zostać w pobliżu łowiska. W pobliskim Dýrafjörður czternastu z nich
obrabowało opuszczoną stację handlową. W drodze powrotnej podczas postoju wszyscy z wyjątkiem
jednego zostali zabici. W nocy, we własnych łóżkach.
Morderstwa były bardzo brutalne, pełne nienawiści. Baskom wyłupiono oczy, obcięto głowy
i kończyny. Historycy do tej pory spierają się, co tak naprawdę spowodowało tę rzeź. Dlaczego tak
pokojowo nastawiony naród dopuścił się podobnego czynu? Nie brak sugestii, że zdarzenie to było
niezrozumiałą anomalią w historii Islandii. Prawdopodobnie powodem była chciwość, chęć zemsty na
baskijskich wielorybnikach, którzy opanowali islandzkie łowiska, być może rybacy z Półwyspu
Iberyjskiego w jakiś inny sposób narazili się Islandczykom. Decydujące znaczenie przypisuje się
jednak dekretowi króla i decyzjom Árniego Magnússona.
– Skoro ktoś, kto stanowił prawo, powiedział im: „możecie zabijać”, robili to bez wyrzutów
sumienia, i to w bardzo okrutny sposób. Zimowa rzeź. Tych czterdziestu ośmiu, którzy odpłynęli dalej
od Strandir, przeżyło zimę. Uprowadzili potem jeden z brytyjskich statków i na wiosnę wrócili do
domu – uzupełnia swą opowieść Imanol.

Na dnie Reykjafjörður od czterystu lat spoczywają wraki trzech baskijskich statków. Nie sposób
ich wydobyć z najgłębszego fiordu na Islandii. Dopiero kilka lat temu odkryto, że stare prawo
pozwalające zabić Baska na Fiordach Zachodnich bez żadnych konsekwencji nigdy nie zostało
uchylone. W kwietniu 2015 roku oficjalnie wykreś​lono ten zapis. W Hólmavíku zorganizowano z tej
okazji specjalną uroczystość. Symboliczne pojednanie i przeprosiny. Przedstawiciele władz z obu
stron wygłosili przemówienia. Zaproszono człowieka spokrewnionego z jednym z morderców
i członka rodziny jednego z zabitych wielorybników. Potomkowie dawnych wrogów padli sobie
w ramiona. Śpiewano piosenki, recytowano wiersze, pito mocne trunki i jedzono islandzkie
przysmaki. Odwiedzono także stanowisko archeologiczne i odsłonięto pomnik upamiętniający to
wydarzenie. Uroczystość okazała się całkowitym przeciwieństwem szaleństwa z 1615 roku. W dobrej
atmosferze Jónas Gudmundsson, komisarz z Fiordów Zachodnich, wyraził żartobliwie nadzieję, że
baskijscy turyści od teraz dużo swobodniej będą się czuli w Strandir. A prawo zakazujące zabijania
kogokolwiek, w szczególności Basków, gdyby nie Duńczycy, obowiązywałoby na Islandii zawsze.

Dla Imanola, pracującego przez sezon w hotelu Djúpavík, to nie tylko stara opowieść o tym, że
dużo się zmieniło.
– Gdy przyjechałem do Djúpavíku, znałem tę historię, ale byłem przekonany, że dotyczy innej
części Strandir. Byłem pod ogromnym wrażeniem, gdy dowiedziałem się, że jeden z trzech
baskijskich statków leży na dnie tego pięknego fiordu. Praca i życie w Djúpavíku były dla mnie od
samego początku pewnym rodzajem wyzwania. Daleko od wszystkiego, co znałem, doskwierała mi
nieco samotność, lecz odkąd dowiedziałem się o wraku, czułem się jakby bliżej domu. Ważna jest
świadomość, że wiele wieków temu byli tu Baskowie, mówili naszym językiem, śpiewali nasze
piosenki i przywieźli tu elementy kultury baskijskiej. Niewielu Islandczyków wie o naszej obecności
tutaj. To dziwny paradoks, że okrutna historia sprzed wieków stała się obecnie czymś, co zbliża nasze
narody.

Etymologia nazw wielu stacji wielorybniczych w tym regionie związana jest z francuskimi,
hiszpańskimi czy baskijskimi rybakami. Wczesną jesienią 2005 roku w Strákatangi, na małym
półwyspie w zatoce Hveravík, w miejscu gdzie zgodnie z przypuszczeniami historyków mieściła się
dawna stacja wielorybnicza, rozpoczęto badania archeologiczne. Zapiski dawnych kronikarzy
sugerują, że wielorybnikami w Strákatangi byli Baskowie z północnej Hiszpanii i południowej Francji.
Jeśli okaże się, że szczątki odnalezione w Strákatangi rzeczywiście pochodzą z baskijskiej stacji
wielorybniczej z XVII wieku, oznaczać to będzie, że są to najstarsze pozostałości obcych
mieszkańców na islandzkiej ziemi.

Sölvi Michael Ludviksson ma trzydzieści lat, czarne włosy i przenik​liwe spojrzenie. Bije od niego
pewność siebie, jest ciekawym rozmówcą o charakterystycznym, absurdalnym poczuciu humoru.
Kiedy jednak pytamy go o wojnę, poważnieje. Odpowiada jak żołnierz – krótko i zwięźle. W wieku
dwudziestu lat zaciągnął się do armii brytyjskiej. Był między innymi ochroniarzem spotkań królowej
Elżbiety II, a po kilku miesiącach szkolenia został wysłany do Afganistanu. Jesteśmy ciekawi, co
przedstawiciel jednego z najbardziej pacyfistycznych krajów świata robił na wojnie, jakie traumy ze
sobą przywiózł i czy ludzi z takim doświadczeniem Islandia w ogóle potrzebuje. Odpowiada, że nie
rozumie pytania. Żadnych traum, jedynie szeroki uśmiech.
– Islandczycy, podobnie jak inni ludzie, zaatakowani, będą się bronić. Nasz charakter pozwala nam
na bijatyki, lecz nikomu nie przyjdzie do głowy wszczynanie tu wojny. Poza tym Islandia nie ma
żadnych wrogów zewnętrznych.
W Afganistanie szkolił wojsko i policjantów, budował relacje między żołnierzami i zwykłymi
mieszkańcami. Walczył. Podczas służby nie dzielił dni na gorsze i lepsze, każdy był tak samo zły.
Najbardziej jednak przeżywał, gdy jego koledzy odnosili ciężkie rany lub ginęli.
Sölvi słyszał o historii Basków na Fiordach Zachodnich, lecz przedstawia inną wersję wydarzeń.
– Być może przypłynęli tu po niewolników. Wielu piratów tak robiło, porywali Islandczyków
i sprzedawali ich w dalekich krajach. Może nasi się przestraszyli, że znów powraca ten koszmar.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
ISLANDKA O WŁOSACH KOLORU SŁOMY
W Reykjavíku pada, choć właśnie wybrzmiewa najgorętsze lato od kilku dekad. Jasne plamy na
popielatym niebie, powietrze tchnie spokojem. Za tydzień zacznie się sezon na zorze, wyrzucanie
śmieci po dwudziestej pierwszej będzie przyjemniejsze. Ulicą Sæbraut w stronę Þingvellir mknie
sznur białych, wynajętych samochodów. Główna droga, oznaczona numerem jeden, prowadzi stąd na
północ, do Akureyri, lub na południe w kierunku Vík. Co jakiś czas jedno z wypożyczonych aut
zjeżdża na pobocze. Z wnętrza wyskakuje młody człowiek w przydługim swetrze, bordowej czapce i z
aparatem w ręku. Robi zdjęcie w najpiękniej położonej, najbrzydszej stolicy nordyckiej Europy.
Wsiada do środka i odjeżdża, nie spodziewając się, że za zakrętem będzie jeszcze lepiej. Setki aut
z ludźmi spieszącymi się do pracy jadą w kierunku centrum miasta. Mijamy Höfði, zabytkowy
budynek, w którym w październiku 1986 roku prezydenci Ronald Reagan i Michaił Gorbaczow
spotkali się, by zakończyć zimną wojnę. Ostatnio w prasie zaczęły krążyć pogłoski, że w 2017 roku
w stolicy Islandii mają się spotkać Donald Trump i Władimir Putin. O czym będą rozmawiać?
Tłumy turystów przebiegają przez zakorkowaną ulicę do rzeźby Sólfar. Jej autor Jón Gunnar
Árnason chciał, by Słoneczny podróżnik symbolizował nadzieję, wolność, odkrywanie nowych ziem
i postęp. Daleko szukać nie trzeba. Pozapinani w cienkie kurtki mężczyźni, kobiety w markowej
odzieży przeciwdeszczowej zatrzymują się nawet na przejściu dla pieszych, by jeszcze lepiej
uchwycić na zdjęciu architektoniczny cud – centrum konferencyjno-koncertowe, wielokrotnie
nagradzaną Harpę. Ciemnym rankiem i wieczorami na szybach przypominających bazaltowe klify z
Vík rozgrywa się zjawiskowa gra światłem imitującym kolory zorzy polarnej.
Znów trzeba stanąć na kilka minut. Obok Harpy rozkopany plac, gdzie powstaje parking
podziemny i nowy hotel, a niedaleko po prawej czterdzieści osób stoi w kolejce do Bæjarins Beztu
Pylsur (Najlepsze Parówki w Mieście), budki, w której Bill Clinton w sierpniu 2004 roku kupił hot
doga. „The Guardian” uznał, że to wystarczający powód, by wyróżnić to miejsce jako najlepszą budkę
z gorącymi parówkami w Europie. Kilka metrów dalej kolejne światła i przejście dla pieszych przy
turystycznej Laugavegur, po której przelewa się międzynarodowa fala ludzi. Jesteśmy ciekawi, jak
wyglądał Reykjavík przed turystycznym boomem na Islandii. Czy Islandczycy zaakceptowali zmianę?
Czy uważają ją za konieczność, a może zrządzenie losu?
Borg, najstarszy luksusowy hotel na Islandii, założony w 1920 roku przez zawodowego zapaśnika
Jóhannesa Jósefssona. To tu, przy jednym z restauracyjnych stolików podpisano wiele lat temu umowę
na budowę przetwórni w Djúpavíku. Helenę spotykamy po raz pierwszy w piwnicznej kuchni.
W milczeniu jemy śniadanie. Jedni czytają gazety, inni przesuwają palce po ekranach komórek.
W końcu ktoś głośno komentuje artykuł o uchodźcach. Pomiędzy emigrantami z ośmiu krajów
wywiązuje się dyskusja o rasizmie, złym traktowaniu ludzi z wyższym wykształceniem, rosnącej
emigracji z Europy Wschodniej, a na koniec kilka słów o niedostępności Islandczyków. Skończyła się
przerwa, urwano dyskusję, a nam na chwilę udało się nawiązać rozmowę z rodowitą Islandką
o włosach koloru słomy. Kilka pokoleń pracowało na ten kolor.
– Na Islandii nie ma znaczenia, gdzie pracujesz i jakie masz wykształcenie. Nikogo nie obchodzi,
co robisz, ważne, że w ogóle pracujesz. Sporo osób jest tu po studiach, a sprzątają, gotują, podają
kawę. Tu nikt się nie wstydzi takich rzeczy. Ja kręcę filmy, a tutaj przychodzę pracować w recepcji,
gdy mnie o to poproszą.
Rozmawialiśmy krótko, ale później spotykaliśmy się jeszcze wiele razy. Ostatni raz u nas w domu.
Zaparzamy kawę, siadamy na kanapie i nawet nie zauważamy, kiedy mijają trzy godziny. Helena
Einarsdottir, pięćdziesięciotrzyletnia córka Einara, ufne oczy, niezwykła północna uroda i ciepły
uśmiech. Słuchamy opowieści o Reykjavíku sprzed trzydziestu–czterdziestu lat.
Helena mieszka obecnie w słynnej dzielnicy 101, spopularyzowanej najpierw kultową książką
Hallgrímura Helgasona, a później wielokrotnie nagradzanym filmem Baltasara Kormákura, pełnej
kafejek, barów, spelunek, klubów, kipiącej życiem, wypełnionej ludźmi, o których można powiedzieć
wszystko z wyjątkiem tego, że są nudni. To obszar życia alternatywnego, nie ma tu zbyt wielu form
popkulturowej rozrywki, skandynawskiej wersji Disneylandu. Nowa Islandia.
Gdy dorastała, na ulicach były pustki. Czterdzieści lat temu w miejscu, gdzie dziś znajduje się
dwanaście knajp, była tylko jedna restauracja stanowiąca centrum towarzyskie. Niewielu ludzi, ciągle
te same twarze, te same rozmowy. Do mniej więcej początku XXI wieku Reykjavík był jedną wielką
wioską. Nowe stulecie przeniosło stolicę Islandii w inny, bardziej wielkomiejski wymiar. Helena i jej
znajomi przywykli do tego, co nadeszło, akceptują to. Są ciekawi nowych ludzi. A na wyspę przybywa
wielu turystów i mnóstwo z nich powraca. Islandczycy twierdzą, że nie da się zobaczyć tego kraju
i poznać jego cudów w kilkanaście dni. Islandia jest jak narkotyk, wciąga i nie pozwala o sobie
zapomnieć. Dlatego tylu ludzi decyduje się na powrót. I wciąż przyjeżdżają nowi.
– Zawsze ciągnęło mnie do wielkich miast, dlatego wyjechałam do Los Angeles. Nie mogłam dać
się na zawsze uwięzić w wiosce. Potrzebowałam uciec gdzieś daleko, by zaczerpnąć oddechu, a potem
wrócić i wnieść trochę tego wszystkiego, na co napatrzyłam się zagranicą. Ludzie mieszkający na wsi
chcą uciec do miasta. Ludzie mieszkający w miastach pragną uciec na wieś. To właśnie robią turyści
na Islandii – przylatują do wielkiej wioski, jaką mimo wszystko jest Reykjavík, a potem podróżują, by
podziwiać cuda Islandii. Gdy pracowałam w hotelu, mówiłam gościom, którzy podekscytowani
wybierali się rano na wycieczkę: „Pamiętajcie, aby dać się objąć naturze, pozwólcie jej na to”.
Większość rozumiała, o co mi chodzi. Ludzie powinni chłonąć wszystko, co jest wokół, pozwolić się
temu uwieść i objąć, nawet wierzyć, że spotkają elfy. I jeśli im się to uda, wrócą tutaj jeszcze wiele
razy, bo chyba każdy, kto doświadczył bliskości natury, chce do niej wrócić. I wiecie co, macie rację.
Kamienie tu mówią. Szepczą i czasami śpiewają, trzeba tylko posłuchać.
Kiedy byłam mała, bardzo często opowiadano historię o duchu grasującym przy drodze do lotniska
w Keflavíku. Oczywiście w tych czasach prawie nikt nie miał telewizora, więc takimi opowieściami
karmiono się z upodobaniem. To zresztą część islandzkiej natury. Są tam dwa kamienie, po jednym
z każdej strony drogi. Kiedy przekraczało się to miejsce, duch pojawiał się na siedzeniu z tyłu
samochodu. Przez wiele lat panicznie bałam się spoglądać za siebie. Naprawdę w to wierzyłam. Ale
wystarczyło przejechać przez ten punkt i duch znikał. Podobno był nim człowiek, który zgubił się
w trakcie śnieżycy i umarł w tym miejscu. W dawnych czasach ludzie chodzili z Grindavíku do
Reykjavíku na piechotę, nadal bez problemu można znaleźć wydeptane stare ścieżki. Na Islandii
określa się takich: pozostawiony na zewnątrz. Kiedy masz ochotę wyjść w sobotni wieczór do
przyjaciół, poimprezować i trochę się napić, a na dworze szaleje zamieć, matka, która nie może cię
zatrzymać, a strasznie się martwi, przestrzega: obyś nie został na zewnątrz.
Największym przyjacielem Islandczyków jest natura. Wiele daje, ale też ma wysokie wymagania.
To esencja duszy mieszkańców tej wyspy. Helena mówi, używając swoistego paradoksu: „Islandzką
naturą jest natura właśnie”. A życie na skrawku lodowatej, ale i gorącej wulkanicznej ziemi
nieustannie rozbudza wyobraźnię. Gdyby zebrać najczęściej powtarzane obiegowe opinie i skojarzenia
związane z Islandią i jej mieszkańcami, na czele znalazłyby się opowieści o istotach
nadprzyrodzonych, zwykle dobrze poukrywanych, mniej lub bardziej złośliwych i zawsze w kolizji
z planowaniem przestrzennym czy wytyczaniem dróg. Elfy. Na Islandii rzeczy, które w innych
okolicznościach geograficznych nazwalibyśmy co najmniej dziwnymi, tutaj mają prawo bytu
i świadczą o dość otwartym podejściu do otaczającej rzeczywistości. Przykłady można czerpać
pełnymi garściami. Budowa tunelu w trudnym terenie, trzeba wysadzić górę, cały czas wypadki,
psujące się maszyny. Wezwano więc księdza, burmistrza i kobietę, która potrafiła rozmawiać
z elfami. Okazało się, że niewidzialni ludzie mieli tam swoje miejsce spotkań. Podobnie było
z kościołem elfów, który został przeniesiony pod rezydencję prezydencką. Ale najpierw elfy musiały
wyrazić zgodę. Brzmi to zabawnie i dziwnie, ale na Islandii elfy się szanuje. Zanim wysadzi się górę,
należy najpierw ich o to zapytać, podobnie jak to robili dziadkowie i ojcowie obecnych mieszkańców.
– Mama opowiedziała mi kiedyś historię o elfach – wspomina Helena. – Niedziela, dom ciotki,
wesoło, dużo ludzi, coś świętowali. Mama, wówczas kilkunastolatka, nigdy nie wierzyła w elfy ani
trolle, wygłupiała się z przyjaciółkami. Dziewczynki śmiały się z niewidzialnych ludzi, twierdziły, że
nie istnieją, tylko ludzie opowiadają zmyślone historie. Kiedy usłyszała to ciotka, stanowczo
zareagowała: „Sigga, zamknij się. Elfy istnieją”. Oczywiście moja matka zaczęła się z nią drażnić
i żądała dowodu. Ciotka, znana ze spokojnego charakteru i powagi, kochana i szanowana przez
wszystkich, powiedziała: „One istnieją. Widziałam je. Są dokładnie takie same jak my, ubierają się
jak my, robią te same rzeczy, tylko są mniejsze. Są wokół nas, więc lepiej uważaj na to, co mówisz.
I nigdy nie waż się powiedzieć złego słowa o elfach”. Kilka lat później matka Heleny, opowiadając tę
historię, nie była pewna, czy wierzy w elfy czy nie, ale z całą pewnością już nigdy z nich nie
żartowała.
Helena, podobnie jak jej matka, nie do końca wierzy w materialny byt elfów. Uważa, że to one
właśnie są naturą, jej personifikacją, sercem i głosem.
– Kiedy na fiordach wysadzano kolejną górę, znowu zaproszono kobietę potrafiącą rozmawiać
z elfami. Ludzie stali obok i zastanawiali się, z kim rozmawia, komu zadaje pytania. A ona dostawała
wiadomości od natury, zwanej przez nią elfami. Przekaz był bardzo czytelny: „Następnym razem, gdy
zechcecie coś zniszczyć, dajcie nam najpierw znać, żebyśmy mogli się wyprowadzić. Dajcie nam
czas”. Ludzie traktują elfy w kategoriach aniołów, czegoś nadprzyrodzonego. Natomiast kobieta
wsłuchiwała się górę – część świata natury dającego nam znać, abyśmy byli dla niej łaskawsi. Elfy
ostrzegają nas przed nieprzemyślanymi ingerencjami. Wszystko, co posiadamy, pochodzi z ziemi,
dlaczego mamy jej odbierać głos? Nie znajdziemy Islandczyka gotowego przesunąć kamień, gdyby się
wcześniej dowiedział, że mieszkają w nim elfy. Nie zrobiłby tego za żadne pieniądze. Ziemia jest
energią, my jesteśmy energią. Elfy również.
Helena odnosi wrażenie, że w obecnych czasach jesteśmy bardzo mocno ostrzegani przez naturę.
Jak nigdy wcześniej.

Kilkaset metrów nad ziemią. Sześćdziesiąt trzy stopnie szerokości geograficznej północnej. Ósma
rano, niewielki samolot, który kilkanaście minut wcześniej oderwał się od płyty lotniska
w Reykjavíku, przelatuje nad Vestmanneyjar. Rodzina Einara G. Ólafssona siedzi w samolocie do
Afryki. Einar, jego żona Sigríður, trzy dziewczynki i jeden chłopczyk, wpatrzeni w widok za szybą.
W tamtych czasach można było na pokładzie samolotu palić i swobodnie poruszać się, więc każdy
mógł przylepić nos do szyby. Wtedy też wszyscy mogli zobaczyć, jak pęka wyspa wulkaniczna. Jest
rok 1973. Dzień, w którym wulkan Eldfell wypluł z siebie setki ton pyłu, gorących kamieni, lawy
i pogrążył pięciotysięczne miasteczko w piekielnej nocy.
Helena miała wtedy dziesięć lat, tego widoku nie zapomni do końca życia: popiół i ogień widziane
z niewielkiej odległości, oblane czarnym oceanem. Kilka lat temu postanowiła coś dla siebie zrobić.
Popłynęła promem na Vestmannaeyjar zobaczyć lawę, która przykryła domy. Trudno opisać skalę
zniszczeń. W niektórych miejscach lawa nadal jest ciepła, chociaż minęło ponad czterdzieści lat. Gdy
wejdzie się na wzgórza, widać dokładnie starą i nową część wyspy, zielona trawa kontrastuje z czarną
zastygłą magmą.

Dziadkowie Heleny od strony matki pochodzili z południowej Islandii, z okolic Þykkvabær oraz
Vestmaneyjar. Jej matka Sigríður Þóra Bjarnadóttir była pielęgniarką w szpitalu dla umysłowo
chorych. W latach pięćdziesiątych zdobyła sławę, występując jako jedna z pięciu wokalistek w grupie
Tónasystur (Siostry Tóna) – to taki odpowiednik amerykańskiego zespołu Andrews Sisters.
Tónasystur nagrały tylko jeden album, ale dwie piosenki z tej płyty – Bergmál (Echo) i Unnusta
sjómannsins (Dziewczyna rybaka) – okazały się w Islandii wielkimi przebojami.
Ojciec Heleny jest biznesmenem specjalizującym się w hand-lu międzynarodowym. Pochodzi
z południowego półwyspu, z okolic Keflavíku i Grindavíku. Einar G. Ólafsson smykałkę do handlu
przejął po swoim dziadku Einarze G. Einarssonie, zwanym też przez ludzi Einar í Garðhúsum
(Einarem z Domu Ogrodów) od nazwy farmy, gdzie się wychowywał. Garðhús był także domem, w
którym dorastała młoda Helena Einarsdóttir. Obecnie w tym miejscu znajduje się centrum kulturalne
w Grindavíku.
Pradziadek Heleny pracował od szesnastego roku życia jako rybak. Ciężka praca przyniosła efekty.
Einar został pierwszym przedsiębiorcą i handlowcem w Grindavíku, otworzył tam pierwszy sklep
spożywczy. Dzięki niemu mieszkańcy nie musieli udawać się, często pieszo, na zakupy do oddalonego
o ponad dwadzieścia kilometrów Keflavíku. Jak zazwyczaj, sklep przez miejscowych został nazwany
od imienia właściciela – Spożywczak Einara.
Rybołówstwo jest duszą tego kraju, warunkiem jego przetrwania. Kiedyś praca „w rybach” była
bardzo popularnym zajęciem. Przez kilka miesięcy można było mnóstwo zarobić. Stąd też wzięły się
herring adventures, czyli „wyprawy śledziowe”, których szczyt popularności przypadł na pierwszą
połowę XX wieku. Ludzie o nich śpiewali. Lecz dopiero gdy zaczęły się połowy śledzi, wszyscy
poczuli, czym jest bogactwo. Można to porównać ze znalezieniem żyły złota. I nagle po jakimś czasie
wszystko się skończyło. Nikt nie wie dlaczego. Zapewne to wynik globalnego ocieplenia, a może
rabunkowej gospodarki. Nie wiadomo, co się dzieje z oceanem. Ale śledzie już pewnie nie wrócą.

Oprócz filmów pasją Heleny są hotele i turystyka, lubi odwiedzających Islandię gości. Gdy
opuszczała wyspę, można było tam znaleźć tylko dwu- i trzygwiazdkowe hotele. Dlatego
doświadczenie zdobyte w Stanach Zjednoczonych pomogło jej zacząć pracę z innego pułapu, a jej
droga bardzo często praktykowana jest przez młodych Islandczyków. Absolwenci szkół otrzymują
pożyczki od rządu, by studiować za granicą. Po powrocie muszą je zwrócić.
Studiowała język francuski, filozofię oraz zarządzanie w hotelarstwie, ale jej zainteresowania
zwróciły się w pewnym momencie w inną stronę. Kiedy mieszkała w Los Angeles, wszyscy jej
przyjaciele byli aktorami albo studiowali filmoznawstwo. Od czasu do czasu otrzymywała propozycje
zagrania w filmach. Zgadzała się bardziej dla zabawy, niż z powodu własnych aspiracji, tym bardziej
że nie dostawała za to żadnych pieniędzy. Niemniej te doświadczenia nie tyle otworzyły nowe
możliwości, ile pozwoliły spojrzeć na życie w inny sposób. Zdecydowała się zostać w Stanach
Zjednoczonych, by dalej pracować w hotelu, ale też by dowiedzieć się czegoś więcej o przemyśle
filmowym, poznawać ludzi. Tak się złożyło, że w Los Angeles w tym samym czasie zamieszkały
wszystkie cztery siostry. Rodzice i brat zostali na Islandii przekonani, że dom już nigdy nie będzie
wyglądał tak jak wcześniej, a córki nie zdecydują się na powrót.
– Wróciłam, bo sądzę, że na końcu zawsze się wraca, po prostu. – Helena zamyśla się. – To było
ponad dziesięć lat temu. Wróciłam też ze względu na rodzinę, zachorowała moja matka chrzestna,
z którą byłam jako dziecko oraz dorastająca dziewczyna bardzo związana. Ona i moja matka były
moimi najlepszymi przyjaciółkami. Były i są nimi także moje siostry. Łączą nas silne więzi rodzinne.
Gdy porównuję Islandię z czasów mojego dzieciństwa do tej współczesnej, widzę, że podstawową
różnicą jest liczba ludzi. Zaczęłam to zauważać w 2005 albo 2006 roku, gdy wróciły moje siostry
i zdecydowałyśmy się na przygodę z filmem. To one pierwsze zwróciły na to uwagę. Gdy jesteś zbyt
blisko, skupiasz się na detalach, dopiero widok z oddalenia daje ci szerszą perspektywę. Zauważyły
też, że coś z tym wszystkim wyraźnie było nie tak. Każdy miał landrovera, wszyscy żyli ponad stan,
nowe domy, atmosfera fiesty, życie dziesięć razy szybsze. Niby super. Dopiero później
uświadomiliśmy sobie, że to właśnie były znamiona kryzysu. Nikt wtedy tego oczywiście nie
wiedział. Ale atmosfera na Islandii zmieniała się wyczuwalnie. Wspominam dzień, gdy siedzieliśmy
w salonie z mamą, tatą i kilkoma członkami rodziny, a nasz premier przemawiał w telewizji. Nie
pamiętam z tego wystąpienia nic, oprócz jednego. Na końcu ze smutkiem powiedział: „Niech Bóg ma
w opiece Islandię”. W pokoju panowała absolutna cisza. Gdy premier skończył, mój ojciec wstał
i powiedział: „Opróżnili nasze banki od środka”. I zamknął za sobą drzwi. Milczał przez kilka dni.
Zamknięto trzy największe banki, nikt nie mógł się dostać do swoich pieniędzy. Wielu ludzi potraciło
całe majątki. Przetrącone życia.

Siostry mają firmę o bardzo islandzkiej nazwie – Elf Films. Agusta, Helena i Birna są
właścicielkami i producentkami, a Augusta pełni dodatkowo funkcję reżysera. Wszystkie
współpracowały przy tworzeniu scenariusza ich ostatniego filmu dokumentalnego Höggið
(Uderzenie) – laureata islandzkiej nagrody filmowej i telewizyjnej Edda w 2015 roku. Ten film
o rybakach, w który nikt na początku nie wierzył, był też nominowany do islandzkiej nagrody DV
Cultural Award 2015.
W Wigilię 1986 roku zatonął statek islandzki wiozący śledzie do Murmańska.
Z jedenastoosobowej załogi sześciu rybaków zginęło. Heroiczna akcja ratunkowa pozwoliła uratować
pozostałe osoby. Siostrom udało się porozmawiać z ocalałymi, którzy byli przekonani, że zatopiła ich
sowiecka łódź podwodna. W oficjalnym raporcie jako przyczynę katastrofy podano jednak wybuch
jednej z drewnianych beczek do przewozu ryb. W tym roku mija trzydziesta rocznica od tego
wypadku, co oznacza, że rodziny ofiar będą miały dostęp do dokumentów związanych z katastrofą.
W kontekście tej tragicznej historii nie sposób oprzeć się drażniącemu uczuciu déjà vu. Zatopiony
statek, od ponad trzydziestu lat spoczywający na dnie Morza Norweskiego, pięćset sześćdziesiąt
kilometrów na północ od Wysp Owczych, nazywał się Suðurland, tak samo jak transportowiec,
którego wrak niszczeje na brzegu fiordu w Djúpavíku. Oba służyły do przewozu śledzi. Czy w tym
splocie okoliczności można znaleźć głębsze uzasadnienie, wysnuć jakąś ogólną myśl o naturze świata
i życia? Pewnie nie... Pozostaje jednak nieokreślone poczucie dziwnej symetrii losów.
Höggið okazał się sukcesem nie tylko na festiwalach, ale również frekwencyjnym. Obraz został
wyemitowany w telewizji, a do filmowców, jak same siebie nazywają siostry, zaczęli dzwonić krewni
ofiar. Płakali do słuchawki, „wyrzucając” z siebie ulgę, wdzięczność, traumę i cierpienie. Już
wcześniej, podczas gromadzenia dokumentacji do filmu, realizatorki usłyszały wiele wstrząsających
historii. Projekt okazał się niewyobrażalnie trudny i po wszystkim Elf Films zrobiło sobie rok
przerwy.

Dopijamy herbatę, rozmawiamy o przyszłości kraju, zbliża się wieczór. Helena musi nas opuścić,
ale stoimy jeszcze pół godziny w progu. Stwierdziła wcześniej, że najlepszym przyjacielem Islandii
jest sama natura, więc na usta samo ciśnie się ostatnie pytanie: kim jest największy wróg
Islandczyków? Helena najpierw spogląda na nas z zaskoczeniem i uśmiechem, jednak po chwili
z powagą odpowiada:
– Ponieważ nie mieliśmy wielkich zagrożeń z zewnątrz, wojen, oprócz „dorszowych”, mogę
powiedzieć tylko jedno: sami dla siebie jesteśmy wrogami. Islandczycy to bardzo emocjonalny naród,
gdy coś chcemy wyrazić, robimy to w bardzo ekspresyjny sposób. No i to zamiłowanie do
rozbudowanych narracji, niekończących się opowieści... Od kilku lat, szczególnie po kryzysie, można
zauważyć rosnący pesymizm. Skoro więc mamy skłonność do ciągłego gadania i dochodzi do tego
negatywne nastawienie, ludzie stają się zakładnikami tej sytua-cji. Tkwimy w tym. I jeszcze to
osądzanie. To przytłaczające, zwłaszcza że jest nas tak niewielu. Mam nadzieję, że kiedyś uda nam się
to odwrócić. Teraz bardziej skupiamy się na negatywach, zamiast widzieć coś pozytywnego. To
prawdziwy wróg. I nie mam tu na myśli tego, co nas boli, żalu czy cierpienia, bo o tym musimy
dyskutować. Mam na myśli wszystkie te polityczne sprawy, drażniące kwestie, porównywania, kto jest
lepszy. Islandczycy są jak rodzina i chciałabym, by wspierali się bardziej. Tego brakuje.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
REWOLUCJE I AKCEPTACJA
Na północnym wschodzie Islandii, trzysta trzydzieści trzy kilometry od Reykjavíku, w regionie
Öxnadalsheiði, pomiędzy Akureyri a Varmahlið rozpościera się dolina Öxnadalur, długa na
trzydzieści kilometrów. Niedaleko Þjóðvegur, islandzkiej jedynki, stoi betonowy dom. Opuszczony od
sześćdziesięciu lat, dłużej niż był zamieszkany. Zapadnięty w kilku miejscach dach, drzwi
zabarykadowane przed owcami metalową barierką, proste łóżka przypominające szpitalne, materace
pokryte zbutwiałym materiałem, wypełnione słomą. Zrujnowana kuchnia w piwnicy. Wszędzie deski,
kawałki ścian, czarny pył. Z futryny zwisa na kablu gumowa Barbie o złośliwych oczach. Drzwi leżą
dwa metry od framugi. Łuski niegdyś białej farby, skruszałe i twarde, pękają pod stopami, trzaskając
jak drewno w kominku. W jednym z pomieszczeń, gdzie połamana rama okienna wpuszcza rano nieco
słońca, pod warstwą pyłu, drzazg i brudnego szkła leży wyrwana z książki telefonicznej strona.
Dziesięciu Þorfinnurów oraz siedmiu Þorgeirów. To prawdopodobnie ostatnia zapisana kartka
pozostała po poprzednim właścicielu. Mieszkał tu kiedyś pisarz Tryggvi Emilsson. Tworzył oparte na
własnej biografii powieści o mrocznych czasach, kiedy na Islandii rządziły głód i bieda.
Przez dziurę w dachu widać na sąsiednim wzgórzu czarną formę. Żyje, kłębi się, wije. Mokre od
deszczu kruki jak brudne, jesienne liście oblepiły truchło owcy.
– Jeśli na Islandii jakieś miejsce jest opuszczone, to zostawiono je z jakiegoś powodu – ostrzega
spotykany po drodze Einar. – Lepiej tam nie chodzić, Bakkasel jest nawiedzona.
Wśród gór ukryte są przeróżne historie, dziesiątki lat czyjejś pracy i życia. I wprawdzie na Islandii
mówi się, że jedyne, co tutaj w nadmiarze, to kamienie, pył i czas, zdaje się, że opuszczone budynki
też można zaliczyć do owego nadmiaru.

Ulica Héðinsgata w Reykjavíku. Dzięki rekomendacji Heleny Einarsdottir spotkamy się z kimś,
kto może opowiedzieć nam o opuszczonej Islandii.
Þorlákur Kristinsson, znany bardziej jako Tolli Morthens, uznawany jest w Islandii za prekursora
tak zwanego nowego malarstwa. W jego obrazach – ze śladami inspiracji estetyką romantyzmu,
szczególnie twórczością Caspara Davida Friedricha – ważne są emocje, prymat uczucia nad
intelektem. Tolli uwiecznia na płótnach opuszczone miejsca, posępne islandzkie pustkowia, a także
majestat natury. Wodospady, lodowce, doliny, samotne domostwa, niebo kontrastujące
z ciemniejącymi górami, a przede wszystkim rozległe obszary, gdzie nie uświadczy się obecności
człowieka – przywoływane są nie jako przedstawienia realistyczne, lecz w formie symbolicznej
i oczyszczającej. Helena Einarsdottir nie kryła wzruszenia, przywołując uczucia towarzyszące jej przy
obcowaniu z twórczością Morthensa. Jej zdaniem artysta zrozumiał Islandię jak nikt inny, pojął
zarówno jasną, jak i mroczną stronę tej wyspy, jej nostalgiczną duszę i przeszywającą na wskroś moc.

Galeria Tolliego Morthensa. Obrazy opuszczonych miejsc, artystyczny nieład, zapach kadzideł.
Dziwaczna kolorowa kanapa sprawiająca wrażenie, że najpewniej pamięta jeszcze głębokie lata
osiemdziesiąte lub jest ekstrawagancką emanacją awangardowego przemysłu meblarskiego. Dopiero
po chwili okazuje się, że to kolejne dzieło sztuki, ochlapana resztkami farby abstrakcyjna forma.
– O czym chcecie rozmawiać?
– O opuszczonych budynkach, o Islandii z twojej młodości i o przetwórni śledzi w Djúpavíku.
– Tak, Djúpavík. To była krótka historia o odważnych ludziach. Miałem tam kiedyś wystawę.
Jesteście z Polski?
Zaskakuje wiedzą na temat naszego kraju. Wojny, zabory, tożsamość narodowa i kultura, Stalin,
Kościół i jego spajająca rola, Wałęsa. Zadziwiające. Szorstki, a jednocześnie ciepły ton głosu, spokój,
skupienie na temacie.
Tolli urodził się w 1953 roku, matka w połowie Norweżka, ojciec Duńczyk. Do siedemnastego
roku życia spędzał czas jedynie w okolicach łańcucha górskiego Esja znajdującego się około
dziesięciu kilometrów na północ od Reykjavíku. Jego rodzina nie miała w tym czasie samochodu,
dlatego wszędzie jeździli autobusem. Te zaś kursowały rzadko, więc często podróżowali końmi.
W dzieciństwie nie miał tak bliskiego kontaktu z Islandią jak jego znajomi i przyjaciele. Wielu z nich
było wysyłanych na farmy, aby poznać trochę życie, spotkać się z dalszą rodziną z wiosek, pobyć
w lecie z naturą.
– Ja tego nigdy nie doświadczyłem. Spędzaliśmy czas najdalej chyba w jednym z domków
letniskowych na północ od Esji – śmieje się. – Boże, jaka ta hytta była niewielka.
Pewnego dnia wziął stary plecak, trochę pieniędzy i ruszył z przyjaciółmi w podróż autostopem.
Kilkadziesiąt lat później, w 2015 roku, wydał książkę Artscape of the Mind nawiązującą do tej
podróży. Album, zbiór jego obrazów, jest także opowieścią o tym, jak każda z poszczególnych części
Islandii wpłynęła na jego twórczość.
– Opuściliśmy Reykjavík, a ponieważ nie mogliśmy jechać do Meksyku, jak porządni hippisi,
objechać ten kraj od południa, uznaliśmy, że zrobimy to na Islandii, zaliczając po drodze wioski.
Mogliśmy pójść, dokądkolwiek zapragnęliśmy. Chcieliśmy poznawać nowych ludzi, nowe
środowiska, uzyskać tożsamość i zdobyć nowe doświadczenia. Nie wiedzieliśmy kompletnie nic
o Islandii, dopóki nie opuściliśmy Reykjavíku. Tego kraju nie da się poznać, czytając tylko książki.
Został aktywistą, członkiem grupy trockistów, którym marzyła się światowa rewolucja.
Protestował przeciwko wojnie w Wietnamie. Nie miał wówczas zielonego pojęcia o polityce, ale
młodzieńczy bunt pomieszany z rock’n’rollem, narkotykami, alkoholem, sztuką, przynależność do
silnie ideowo określonej grupy wiele go nauczyły. Przede wszystkim tego, że społeczeństwo nie
powinno zmieniać jednostki. To jednostki powinny zmieniać społeczeństwo. Pojedynczy człowiek ma
siłę.
Ale nie zawsze.
W 1977 roku pojechał do małej miejscowości Neskaupstaður położonej na wschodnim wybrzeżu
wyspy z zamiarem mobilizacji jej mieszkańców przeciwko wojnie w Wietnamie i obecności na
wyspie amerykańskiej bazy wojskowej. Władzę sprawowali tam wówczas socjaliści, Neskaupstaður
była nawet nazywana „małą Moskwą”. Był to czas, gdy z islandzkich fiordów zniknęły śledzie,
postępował kryzys gospodarczy, coraz więcej ludzi nie mogło znaleźć pracy. Ale nie tam.
Funkcjonujący na zasadzie zespołu drobnych kooperatyw przemysł w Neskaupstaður był w ówczesnej
Islandii wyjątkiem. Do ludzi należały łodzie, fabryki i cała związana z tym infrastruktura. Wszyscy
byli tam dumni, że udało im się uniknąć kryzysu, katastrofy i problemów nękających resztę kraju.
Tolli był przekonany, że w tym środowisku znajdzie wielu zwolenników protestów – bo przecież gdzie
ich szukać, jeśli nie wśród socjalistów. Tymczasem okazało się, że mieszkańców Neskaupstaður to
kompletnie nie interesuje. Mamy to w dupie – mówili. – Zapomnij. Ale możemy dać ci pracę. Porzucił
więc ideę antyamerykańskiej rewolucji na wschodzie Islandii i właśnie wtedy postanowił zostać
artystą.
Trzeba dopowiedzieć, że Neskaupstaður nie jest już oczywiście tym samym miejscem co w latach
siedemdziesiątych. Globalizacja, gentryfikacja, prywatyzacja i ponadnarodowy kapitał nie ominęły
małej islandzkiej utopii. Wszystko zostało sprywatyzowane i funkcjonuje jak reszta kapitalistycznego
świata.
Wcześniej jednak Tolli, podobnie jak wielu młodych ludzi, szukał na Islandii wolności.
– Dzieciaki z Reykjavíku i okolic jeździły od wioski do wioski. Byliśmy tam mile witani tak
długo, jak mogliśmy pracować. Traktowano nas jak emigrantów pozbawionych praw, a właściciele
fabryk i kutrów wykorzystywali nas na potęgę. Pracowałem w różnych przetwórniach rybnych,
w budowlance, na kutrach. Kiedy przyjechałem na Vestmannaeyjar w 1974, rok po erupcji wulkanu,
około tysiąca migrantów przypłynęło tam, by pracować w sezonie w przetwórni rybnej. Mieszkaliśmy
albo na łodziach, albo w pokojach pracowniczych w fabryce. Nie pytaliśmy, kim jesteś, skąd
pochodzisz. Vestmannaeyjar było miejscem dla wszystkich chętnych do pracy. Większość z nas była
bardzo młoda. Na łodzi, na której pracowałem, było nas dwunastu. Chyba z dziewięciu poniżej
dwudziestego roku życia. Pracowało się bez względu na pogodę i kwestią nie była jakość ryb, tylko
liczba złowionych ton. W tamtych czasach dwadzieścia albo trzydzieści osób co roku ginęło w morzu.
To był „dziki zachód”. Dużo bójek na ulicach. Trzeba było uważać. Koleś jak ja, hippis z Reykjavíku
palący haszysz, niezbyt silny, był atakowany w każdej wsi, do której dotarł. Byłem dla nich
człowiekiem z zewnątrz. Krzyczeli: „Jesteś hippisem, narkomanem, nie powinno cię tu być. Czemu
nie zostałeś w Reykjavíku? Zostaw nasze dziewczyny w spokoju”. Takie historie to nic nowego.
Kiedyś pracowałem na północy Norwegii jako drwal i gdyby nie to, że wsparło mnie kilku mężczyzn
pochodzących stamtąd, byłoby naprawdę źle. Tylko dlatego, że byłem obcy.
W 1979 roku, gdy był zatrudniony w przetwórni na Vestmannaeyjar, zaczął organizować ruch
walczący o prawa pracowników, zapewnienie minimum standardów bezpieczeństwa, darmowe posiłki,
przyzwoite miejsca do spania. Dzięki dobrym kontaktom z mediami spowodował, że walka o prawa
pracownicze na Vestmannaeyjar była obecna na pierwszych stronach gazet. W tym czasie wspierał też
swojego brata Bubbiego, wtedy muzyka punkowego, dziś głównego barda na wyspie, zwanego
islandzkim Bobem Dylanem. Pisał teksty piosenek o pracy robotników przetwórni, rybaków,
emigrantów. Muzyka młodszego z Morthensów miała realny wpływ na to, co się wtedy działo
na Islandii. Ten czas i to, co wówczas robili, stało się w pewien sposób legendą. Dzisiaj oglądając
wiadomości i widząc emigrantów, między innymi z Polski, traktowanych w okropny sposób, ma
ochotę wyjść na zewnątrz i coś z tym zrobić. Ale już nie bardzo zajmuje się polityką. Na swojej
drodze odkrył buddyzm, zrozumiał, że świata nie zmieni się, rozpalając rewolucję. Trzeba zacząć od
siebie. Jako wolontariusz uczy medytacji. Odwiedza obozy dla uchodźców, więzienia, wszystkie te
miejsca, gdzie rządzi frustracja i gniew, gdzie brak nadziei i przyszłości. Słowem kluczem jest
„współczucie”, dlatego ludzie zaczynają z nim rozmawiać i go słuchać.
To także klucz do jego twórczości malarskiej. Po latach spędzonych na kutrach jako rybak
i working class hero dotarło do niego, że nie ma w tym przyszłości. Tak nie zmieni świata. Czarę
goryczy przelała historia z Neskaupstaður. Miał problemy z nauką. W 1973 mieszkał w legendarnej
duńskiej Christianii, gdzie – jak sugestywnie to określa – „kompletnie zjebał sobie umysł”. Za to miał
dar do rysowania. Pomyślał, że spróbuje studiów artystycznych, jeżeli się uda, będzie uratowany.
Medytacja, życie z dala od zgiełku świata, spokój. Taki był plan. Zobaczył też inną Islandię:
opuszczoną, pełną melancholii, smutku. Rewers turystycznego disneylandu, znaki upływającego
czasu, przemijania, rozpadu i śmierci. A także tego, jak Islandia się zmienia.
– Jeździłem po kraju, zaglądałem do opuszczonych domów i farm, do zrujnowanych fabryk. Nikt
wcześniej nie spróbował głębiej zastanowić się nad tymi miejscami. Nie mówił, jak na nie patrzeć, jak
je odbierać, czuć. Wejście do takiego domu otwierało duszy teatralny świat. Niesamowite. Wchodziło
się i pierwsze, co się czuło, to melancholia. Nieopowiedziane historie, ślady dzieci, nastolatków, ślady
minionego szczęścia. Potem znajdywało się stare czasopisma, książki telefoniczne, wszystko to
opowiadało o czasie. Czas opowiada o ludziach: rodzimy się, starzejemy, chorujemy i umieramy.
Opuszczone miejsca przekazują tę prostą prawdę. Gdy je maluję, to krok po kroku ukazuje mi się ta
droga: młodzi ludzie rozpoczynają nowe życie, wychowują dzieci, mają wielkie marzenia, ciężko
pracują. Przygotowują ziemię do wybudowania domu. Wszystko wzrasta jak fala. A później opada.
Domy znowu wracają do matki natury, na pastwę ptaków, owiec, kotów, szczurów. Natura je
pochłania. Nie ma śmiechu, płaczu, krzyku, rozmów. Cisza. Kiedy się wchodzi do takiego domu,
wszystko jest czytelne. Reszta zależy od wyobraźni. Każdy odczuwa te miejsca inaczej, ważne są
indywidualne emocje, uczucia, sumienie, intelekt. Tworzą historie wypełniające serce i głowę. Te
miejsca pokazują też, jak mały jest człowiek wobec natury. Kiedy spogląda się na farmę pośrodku
pustkowia, w otoczeniu wysokich gór, albo na fabrykę, widać, jak setki ludzi zebrało się, by z całą
dostępną techniką, umiejętnościami i determinacją spełniać swój ekonomiczny sen. To jest też
historia o tym, co znaczy być człowiekiem. Islandczycy opuścili swoje domy w wyniku przemian
społecznych. Rodziny przeprowadzały się z farm, ze wsi do miast. Chodziło o źródło utrzymania.
Dzieci zaczęły chodzić do szkoły, rodzice zostawali na swojej ziemi, w domach często odległych od
cywilizacji. Młodzi pokończyli uniwersytety, studiowali za granicą. A później nikt nie chciał wracać
i trudno się temu dziwić. Aby postawić łódź na wodzie, nie wystarczy jeden człowiek. Ważna jest
społeczność, nie przetrwa się w pojedynkę. Gdy wyjechała jedna, druga rodzina, podstawy egzystencji
przestały istnieć. Nie można było przetrwać. Musieli wyjechać. Całe wsie pustoszały, bo
w dotychczasowym miejscu skończyła się przyszłość. Zostały tylko niszczejące domy, niektóre
używane jeszcze podczas wakacji. Ten proces trwa i tylko turyści mogą to zatrzymać. Ludzie czasami
widzą w nich sens pozostania na pustkowiu. Myślę, że Islandia mogłaby być uniwersytetem dla całego
świata. Możemy nauczyć przyjeżdżających turystów szacunku do surowej, niezniszczonej przyrody,
ale musimy to zrobić w mądry sposób, nie kierować się tylko nadzieją zysku, nie iść na skróty, nie
wykorzystywać najłatwiejszych rozwiązań. Pozwólmy ludziom płacić za przylot tutaj i korzystanie
z naszej gościnności, ale dajmy im też możliwość, by natura ich objęła. Niestety, takich
nieskazitelnych miejsc jest na Islandii coraz mniej.
Tolli opowiada o swojej fascynacji Fiordami Wschodnimi – niesamowitymi krajobrazami, ciszą,
wewnętrznym spokojem. O tym, jak trudno jest mu znieść widok wybudowanej w 2007 roku huty
aluminium. Fiord, rzeka, monumentalne góry, a pośród tego monstrualna fabryka. Obcy twór.
Zachwiana równowaga świata. Fluor zanieczyszczający powietrze. Nazywa ją wielką islandzką
pomyłką. Twierdzi, że tamtejszej społeczności wmówiono konieczność wybudowania huty w tym
miejscu, przekonano o jej potrzebie. Ale po latach rewolucyjny zapał artysty złagodniał. Próbuje też
zrozumieć argumenty uzasadniające budowę. No i, oczywiście, zdaje sobie sprawę, że nie ma już
odwrotu. Nowe czasy. Buduje się tamy, stawia fabryki, huty – nie da się tego już zatrzymać. Czas,
a będą to dziesiątki lat, zweryfikuje, czy były potrzebne.
Wydaje się, że Tolli Morthens, bogaty mądrością swojego życia i doświadczenia, a także
dystansem wynikającym z norwesko-duńskiej krwi, rewolucjonista, buddysta, artysta, nie ma złudzeń,
jeśli chodzi o naturę mieszkańców wyspy.
– Islandczycy powinni zrozumieć sens natury i żyć z nią w zgodzie. To bardzo wytrzymali ludzie,
o niezwykłych umiejętnościach adaptacji do przetrwania, ale większość z nich uległa podziałom
klasowym. Silniejsi są ci, którzy mają pieniądze. To nastawienie jest przekazywane z pokolenia na
pokolenie. To kawałek natury Islandczyków – mają głowę do wódki, bijatyk i przetrwania, ale gdy
trzeba stanąć na ziemi i walczyć o swoją tożsamość, z szacunkiem do samego siebie, nie dają rady.
Traumą Islandczyków jest duńska niewola, trwająca od XIV wieku do początku ubiegłego stulecia.
Ludzie nie mogli niczego posiadać, nie mogli się przemieszczać, kobiety w tamtych czasach nie miały
żadnych praw. Były jak owce. Duńska władza była niesamowicie brutalna. Do tego dochodziła
izolacja, trudna natura, wulkany i lód na północy. Generacja po generacji te ekstremalne warunki
życia wtapiają się w DNA, przechodzą do duszy. Ci ludzie, którzy walczyli o swoją wolność, nie mają
mocy. Nie mają szacunku do samych siebie. Muszą płacić za wolność klasom rządzącym. To kwestia
ducha. Naszą największą traumą jest ludzka natura, nie natura sama w sobie. Strach, początek
wszelkiego zła, pochodzi z mózgu kształtowanego przez miliony lat. Wytworzyliśmy w sobie system
zachowawczy, który każe: leć albo zgiń. I wszyscy działamy na autopilocie. Jeżeli chcemy przetrwać
jako ludzkość, musimy starać się kształtować mózg. Musimy być odpowiedzialni za własne
dysfunkcje i nieustająco się uczyć.
Rozmawiając o współczesnej Islandii, trudno pominąć temat imigrantów z Polski. W ostatnich
dwudziestu latach na wyspie zamieszkało kilkanaście tysięcy przybyszów z naszego kraju. Po
załamaniu gospodarki w latach 2008–2009 część opuściła Islandię, ale to nadal blisko połowa
wszystkich emigrantów na wyspie. Huta aluminium w Reyðarfjörður wybudowana została głównie
rękoma polskich robotników i większość w niej zatrudnionych to Polacy. Tolli Morthens zetknął się
ze społecznością Polaków na wschodnim wybrzeżu. Opowiada o niezwyk-le zdolnych ludziach
w maleńkiej rybackiej wiosce. Świetnie wykształceni, kreatywni, pracowali w przetwórni rybnej, ale
coraz częściej zaczynali robić również inne rzeczy, na przykład uczyli muzyki. Wywarli znaczący
wpływ na codzienność i kulturę tego regionu. Zmienili to miejsce.
– Jest was kilkanaście tysięcy, a w wiadomościach prawie nigdy nie pojawiają się wzmianki, że
Polacy robią coś złego. Jesteście cichym, spokojnym narodem, który potrafi iść na kompromisy. Jeżeli
Islandia chce mieć dobrą przyszłość, to będzie potrzebować więcej takich ludzi.

Wieczorem, już po opuszczeniu pracowni Tolliego Morthensa, jemy kolację w jednym z barów
niedaleko centrum. W środku tylko barman i stary Islandczyk, który usłyszał, jak przy burgerze
wymieniliśmy nazwisko Tolliego. Dosiadł się, więc zaczęliśmy rozmawiać o tym, o czym kilka
godzin wcześniej mówił nam starszy z braci Morthensów. Gdy temat zboczył na politykę, Atli, bo tak
miał na imię nasz rozmówca, powiedział:
– Tak naprawdę Islandią nie rządzą ludzie z Alþingi. Myślimy niby, że to rząd ma wpływ na
sytuację ekonomiczną i polityczną. A tak naprawdę naszym krajem kieruje kilka, cztery, może pięć
najbogatszych osób. Są to ludzie z tak ogromnymi pieniędzmi, że nie możemy nawet marzyć, by
kiedykolwiek cały islandzki naród tyle zgromadził. To oni decydują o kursie korony i wpływają na
niego. Jest nadwyżka ryb? Korona idzie w dół. Ryb jest mało, korona idzie w górę – czy na odwrót. Co
z tego, że zamknęli mafię bankierów, skoro chciwość przeniosła się gdzie indziej. Natura nie znosi
pustki. A tak ogromne pieniądze, gdyby rozdać je ludziom, prawdopodobnie i tak zniknęłyby
w kieszeni najbystrzejszego i najbardziej chciwego ze wszystkich. Przy tych chmarach turystów,
gotowych zapłacić za zwykłe gówno tyle, ile w swoim kraju za delicje, nasze islandzkie myślenie
poszło w kierunku ściągania pieniędzy. Tego nie da się zmienić w jednym pokoleniu. Gwarantuję
wam, że kryzys przyjdzie znowu. A jak przyjdzie, to wszystkich nas zadusi. Ale Tolli ma rację. Lepiej
się nie bać.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
VESTMANNAEYJAR
Podróż trwa ponad pół godziny, choć to tylko kilka mil morskich. Mamy szczęście, prom
Herjólfur płynie do Landeyjahöfn. Gdyby załoga wybrała port w Þorlakshöfn, czas wydłużyłby się do
około trzech godzin, a my najprawdopodobniej doświadczylibyśmy choroby morskiej, z którą walczyć
należy po islandzku – położyć się, by nie widzieć horyzontu. Zapobiegliwie w wielu miejscach promu
znajdują się kubeczki na wymiociny. Bywały fale tak wysokie, że ludzie leżeli na pokładzie – nie
sposób było ustać – a samochody w ładowni spinano specjalnymi pasami. Drobne niedogodności
wynagradza cel rejsu: nie można oderwać wzroku od niesamowitych formacji skalnych tworzących
bramę archipelagu.

Vestmannaeyjar to archipelag kilkunastu wysp leżących na południu Islandii, a także miasto, jedno
z największych, jak na ten kraj, skupisk ludzkich i żywy dowód, że człowiek nie jest w stanie
wszystkiego mieć pod kontrolą. Uwaga niby oczywista, ale nabiera nieoczekiwanego sensu, kiedy
w środku zimowej nocy trzeba uciekać z własnego domu i nie wiadomo, czy kiedykolwiek się do
niego wróci.
Trzy spośród wysp archipelagu budzą szczególne emocje. Surtsey, Elliðaey i Heimaey mogłyby
śmiało odzwierciedlać kolejno: fascynację, ucieczkę i żywioł. Łączy je znacznie więcej niż
wulkaniczne pochodzenie, izolacja, nieskazitelna natura czy trudna pogoda. Vestmannaeyjar jest
wyjątkowe, a przetaczające się pory roku przez jedyną zamieszkaną wyspę nie tylko determinują
codzienność, ale przede wszystkim na nowo definiują pojęcie klaustrofobii.
14 listopada 1963 roku z głębi oceanu sięgającego w tym miejscu stu trzydziestu metrów wyłoniła
się wyspa. Odkrycia dokonali rybacy z trawlera Ísleifur II. Mężczyźni wypatrzyli słup ciemnego dymu
i myśląc, że to pożar na jakiejś łodzi, podpłynęli bliżej. Stali się świadkami podwodnej erupcji
i pierwszymi ludźmi, którzy zobaczyli najbardziej wysunięty na południe punkt Islandii. Od czasu
powstania wyspa Surtsey wystawiona na atlantyckie sztormy ulega erozji i zmniejsza swoją
powierzchnię, co smuci wszystkich marzących o znalezieniu się w tym żywym laboratorium. Kiedy
5 czerwca 1967 roku erupcja się zakończyła, powierzchnia wyspy wynosiła 2,65 ​kilometra
kwadratowego. Obecnie jej wielkość to mniej niż 1,4 kilometra. Dostęp do niej mają tylko wybrani,
a każdy, kto postawi tam stopę, zobowiązany jest przestrzegać surowych zasad. Najważniejsze
restrykcje to zakaz zostawiania po sobie jakichkolwiek śladów oraz absolutny nakaz minimalnej
ingerencji w przyrodę. Zasady te funkcjonują od samego początku istnienia Surtsey, stąd tym większą
sensacją było po czterdziestu pięciu latach wyjawienie przez osobę odpowiedzialną za monitorowanie
roślinności od dawna skrywanej tajemnicy. Otóż w 1969 roku podczas kontroli znalazł na wyspie
piętnastocentymetrową roślinę. Był to pomidor rosnący pomiędzy kamieniami, na miękkim podłożu.
Owoc okazał się konsekwencją czyjejś defekacji.
Trzecią co do wielkości wyspą archipelagu jest Elliðaey, nieustannie wzbudzająca pożądanie
wszystkich miłośników świętego spokoju oraz tych, dla których losy świata rysują się w czarnych
barwach. Niecałe pół kilometra kwadratowego ciemnej pofalowanej skały porosłej trawą, z widokiem
na lodowce Eyjafjallajökull i Mýrdalsjökull. U podnóża stromego wzniesienia o zaostrzonym,
nierównym szczycie, w najszerszej części wyspy stoi biały dom. Nikt tam nie mieszka, chociaż wielu
ludzi zachęconych zdjęciami o ciepłych, soczystych barwach, skuszonych samotnością i świętym
spokojem, w pierwszym odruchu deklaruje, że bardzo by chciało. Spekulowano, że wyspa została
podarowana bądź sprzedana Björk jako forma podziękowania za jej wkład w islandzką kulturę. Prawda
jest jednak nieco inna. Rzeczywiście w 2000 roku ówczesny premier Davíð Oddsson rzucił taką
propozycję, ale chodziło o wyspę Elliðaey, leżącą w Breiðafjörður niedaleko Stykkishólmur.
Z powodu kontrowersji, jakie narosły wokół tej sprawy, piosenkarka zrezygnowała z takiej formy
wdzięczności. Biały domek na niewielkiej, przez większą część roku bezludnej wyspie od zawsze ma
tego samego właściciela. W 1953 roku Związek Łowiecki wybudował go dla swoich członków, aby
zapewnić im wyjątkowe miejsce w trakcie sezonu polowań, wypasu owiec i zbioru siana. Nie ma tam
kanalizacji i elektryczności, za to uruchomiono saunę wykorzystującą deszczówkę.
Do 23 stycznia 1973 roku na wyspie Heimaey mieszkało około pięciu tysięcy trzystu osób, a w
kilkuset domach, zakładach pracy, miejscach spotkań toczyło się normalne, spokojne życie. To, co
zdarzyło się tamtego dnia około drugiej w nocy, okazało się jedną z największych katastrof w historii
Islandii. Pomimo monitorowania aktywności sejsmicznej i wcześniejszych doświadczeń z erupcjami
wulkanów nikt nie był przygotowany na piekło, które wyłoniło się z dwukilometrowej szczeliny
niecałe trzysta metrów od farmy Kirkjubær, prawie kilometr od centrum miasta. Rozpoczęła się
erupcja wulkanu Eldfell, Ognistej Góry, przynosząc zniszczenie, rozpacz i brak perspektywy powrotu
uchodzącym przed pożogą mieszkańcom.

W trakcie naszej podróży w różnych częściach Islandii spotykaliśmy ludzi związanych


z Vestmannaeyjar. Część z nich przeżyła wybuch i ewakuację, większość nigdy nie powróciła. Dzisiaj
z przejęciem opowiadają o tamtych czasach, a każdy z nich nieco inaczej układa wspomnienia
z dzieciństwa.
Ewakuacja nastąpiła sprawnie. Dzięki szalejącemu dzień wcześniej sztormowi około
siedemdziesięciu łodzi, kutrów i trawlerów nie wypłynęło tego dnia z portu. Stały kołysane
gwałtownym wiatrem, a ich załogi nie przypuszczały, że nad ranem dzięki nim wszyscy mieszkańcy
Heimaey zostaną bezpiecznie dostarczeni na ląd. W jednym z wywiadów Aldís Atladóttir, prowadząca
od kilku lat restaurację Café Varmó, opowiedziała, że pierwsze, co zobaczyła tamtej nocy, stojąc przy
dużym oknie kuchennym, to gorejący czerwienią horyzont. Wschód wyspy płonął żywym ogniem,
z poszerzającej się szczeliny wystrzeliwała lawa i materiał piroklastyczny, którego ilość oszacowano
na sto metrów sześciennych na sekundę. Nagrania filmowe z tego dnia pokazują również, jak na dachy
domów spadają kilkutonowe, rozżarzone bomby wulkaniczne, rozprzestrzeniające pożar z jednego
budynku na drugi.

Rodzina Aldís jako jedna z ostatnich opuściła wyspę. Dorośli na pokładzie, dzieci poupychane
w małych pomieszczeniach w głębi kutra. I choroba morska, jej wyraźne wspomnienie, zapach
wymiocin i uryny. Przerażający, trudny czas. W Reykjavíku dzięki staraniom Czerwonego Krzyża,
urzędowi miasta, prywatnym firmom oraz ludziom, którzy otworzyli swoje domy dla uciekinierów
z Vestmannaeyjar, udało się przyjąć każdego, kto potrzebował dachu nad głową. W lutym podjęto
decyzję o utworzeniu specjalnego funduszu pomocowego, dzięki któremu ofiary erupcji mogły
ubiegać się o wsparcie finansowe, znaleziono środki niezbędne do oczyszczenia miasta, naprawy
domów bądź budowy nowych. Pojawiła się szansa, by przywrócić miasto do życia. Zanim jednak do
tego doszło, około trzystu osób postanowiło wrócić na wyspę, by ratować to, co najcenniejsze. Pierwsi
pojawili się już następnego dnia. Nazywali siebie The Death Squad, grupa do zadań specjalnych.
Ryzykowali życie. Na nagraniach widać, jak w kolorowych kaskach chodzą pomiędzy dymiącymi
hałdami czarnego pyłu, w tle zaś pulsuje strumień lawy. Kamera zmienia ujęcie. Centrum miasta.
Czarna postrzępiona magma, gorejąca żarem, wtłoczyła się na ulicę i sięga drugiego piętra. Aldís
wspomina, co łączyło dzieci z jej pokolenia – pytanie, czy ojciec wróci do domu. Ludzie opuszczający
bezpieczne miejsce w stolicy, zostawiając tam swoje rodziny, zdawali sobie sprawę ze skali
zagrożenia. Poza oczywistym, związanym z erupcją, dochodziła kwestia ratowania portu. Heimaey,
dzięki idealnemu ułożeniu i nieprzebranym ławicom, stanowiła podstawę islandzkiego przemysłu
rybnego. Gdyby lawa zamknęła wejście dla statków, mieszkańcy nie mieliby po co wracać. Półtora
miesiąca po wybuchu wulkanu postanowiono zrobić coś, co było ewenementem na skalę światową –
sprowadzono ogromne pompy i zaczęto polewać gorącą lawę czterystoma litrami morskiej wody na
sekundę, z wysokości prawie trzydziestu metrów. Podjęcie ryzyka okazało się sukcesem. Port na
Heimaey został uratowany.
Erupcja skończyła się 3 lipca 1973 roku i mimo że trwała tylko kilka miesięcy, przyniosła straty
widoczne do tej pory. Na miasto spadło kilkadziesiąt milionów ton pyłu, wypełniając każdą ulicę,
podwórko, zaułek po same dachy. W niektórych miejscach sięgał piętnastu metrów. Zniszczeniu
uległo prawie czterysta domów, a powierzchnia wyspy zwiększyła się o dwadzieścia procent.
Niezwykle sugestywny jest kontrast najmłodszego kawałka archipelagu, powstałego z zastygniętej
lawy, z resztą wyspy – kolorami, ciepłem, ostrością kształtów.
Heimaey jednak powoli się zaludniała, rozpoczęto prace nad oczyszczaniem miasta.
Po czterdziestu latach, przy ulicy Gerðisbraut 10, w domu należącym do Gerður Sigurðardóttir
i Guðni Ólafssona, który przez wiele lat tkwił pod warstwą lawy i popiołu, otworzono muzeum dające
możliwość zobaczenia na własne oczy niszczycielskiej siły wybuchu Eldfell. Kiedy rozpoczęto prace
nad odkopaniem, a później remontem budynku, okazało się, że większość przedmiotów codziennego
użytku – meble, a nawet ręczniki – ciąg-le tkwiła na swoich miejscach.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
KLAUSTROFOBIA
Heimaey to dziś bardzo spokojne miasto. Licząca nieco ponad cztery tysiące osób społeczność
żyje z dnia na dzień, pielęgnując islandzki spokój i godząc się z trudnymi warunkami, jakie panują na
Atlantyku. Przetwórnie rybne nadal mają ogromne znaczenie i są podstawą egzystencji, do tego
dochodzi turystyka z całym dobrem i złem, jakie niesie ze sobą. Na wyspie znajduje się maleńki
cmentarz dla zwierząt z widokiem na lodowiec, z krzyżami, do których przybite są obroże. Na wielu
ulicznych latarniach widać jeszcze namalowane kreski wskazujące, dokąd czterdzieści trzy lata temu
sięgał popiół. Stara magma zastygnięta w połowie przydomowego trawnika, stada maskonurów
skrzeczące na klifach zaraz obok pola golfowego, malowniczy przesmyk do portu, ludzie zajęci
swoimi sprawami.
W pierwszy weekend sierpnia na wyspę przybywa tłum młodych ludzi, by imprezować na jednym
z największych islandzkich festiwali. Þjóðhátíð co roku gromadzi około szesnastu tysięcy ludzi
spragnionych muzyki i niezwykłych wrażeń. Ma długą historię. W 1874 roku mieszkańcy
Vestmannaeyjar z powodu załamania pogody nie mogli dotrzeć na ląd i świętować tysięcznej rocznicy
zasiedlenia Islandii. Postanowili zatem urządzić własny festiwal – i do dzisiaj cieszy się wielkim
powodzeniem. Przez trzy noce odbywają się koncerty, pokazy i przedstawienia. Atmosfera rodem
z Woodstock. W piątek w dolinie Herjólfsdalur stoi już scena, na której występują islandzcy artyści.
Na zboczach siedzi ubrana w kolorowe sztormiaki i wełniane swetry widownia. Nie ma ławek, rzadko
pojawiają się krzesełka przyniesione z domów. Wszyscy są przygotowani na trzydniową imprezę aż
do poniedziałkowego poranku. Po drugiej stronie doliny ustawiono palety. Niedługo podjedzie
cysterna Shell i obleje stos benzyną. Kiedy zrobi się ciemno, Islandczycy pokażą całemu światu, jak
należy organizować ogniska. Sobota jest dniem fajerwerków i dziesięciosekundowego pokazu,
w którym uczestniczy kilkadziesiąt osób. Ustawiają się w szeregu na zboczu i równocześnie odpalają
czerwone flary. Widok przypomina górę, która została rozpołowiona przez strumień lawy. Zanim
wszyscy zaczną pakować namioty i śpiwory, zostawiając za sobą tony śmieci, w niedzielny wieczór
rozpoczyna się wspólne śpiewanie do białego rana.

Gdy pierwszy raz przypływasz na Heimaey, odnosisz wrażenie, że to najlepsza kryjówka na


świecie. Przy dobrej pogodzie widzisz z pokładu niewiarygodnie piękne skały i wpadasz w zachwyt.
Najpierw rzuca się w oczy wikiński czarny kościół podarowany Islandczykom przez Norwegów
w 2000 roku. Później statki i budynki przy porcie. Wejście do niego wydaje się wąskie, choć przed
erupcją Eldfell wyglądało zupełnie inaczej. Tylko skały się nie zmieniły. Nadal stoją masywne,
omszałe, powygryzane deszczem, ociosane wiatrem. Gdyby nie to, że wszyscy noszą kurtki, można
pomylić Vestmannaeyjar z jakimiś egzotycznymi wyspami.
Za burtą szkiery, z tyłu lodowiec. Heimaey zamieszkuje ogromna kolonia maskonurów. Kiedy
wylęgają się młode, jest ich podobno tak dużo, że gdy osiągną odpowiedni wiek i opuszczają gniazda,
ludzie spotykają je w centrum miasta. Wyspa przez pierwsze miesiące jest więc czymś, co można było
zobaczyć na pięknych zdjęciach – ten obraz chce się pielęgnować. Gdy wpływa się do portu, a prom
nieomal dotyka skał, nad głową latają ptaki i powoli wyłania się lawa kontrastująca z błękitem wody,
to człowiek już wie: jest w odpowiednim miejscu, czasie i za nic nie da się sprowadzić na ziemię.
Jedyna zasiedlona wyspa archipelagu Vestmannaeyjar ma też swoje inne, nie tak widokówkowe
oblicze. Þjóðhátíð to oprócz zabawy także alkohol i narkotyki. Rankiem świat i wczorajsze decyzje
wyglądają inaczej. Podczas trzech szalonych nocy dochodzi do licznych gwałtów i przestępstw na tle
seksualnym.
Sugestywne przypomnienie o poziomie lawy na ulicach wdziera się w pamięć równie mocno jak
nocne pobudki, gdy nawet przy zamkniętych oknach nie sposób znieść smrodu z przetwórni rybnej. Do
wszystkiego można się jednak przyzwyczaić. Również do widoku za oknem, gdzie z jednej strony
wygasły wulkan Helgafell, a po przeciwnej czerwony szczyt Eldfell. Mieszkając na Heimaey, nie
odczuwa się strachu, chociaż przyjezdnemu sny o kolejnej erupcji mogą mącić spokój poranka.
Heimaey ma około trzynastu kilometrów kwadratowych i dla kogoś z zewnątrz może po jakimś
czasie stać się znienawidzoną klatką. To jedno z najbardziej wietrznych miejsc na Islandii, a gdy się
weźmie pod uwagę częstotliwość i gwałtowność sztormów, życie tutaj to prawdziwe wyzwanie. Kiedy
przekwitają łubiny, a trawa robi się żółta, lista odwołanych promów, a w związku z tym również
lotów, z godziny na godzinę się wydłuża. Nie ma jak uciec. Zima jest ciemna i trudna. Wieje.
Miesiące się zlewają. Czas upływa, ale jakby poza świadomością. Rozmowy męczą i są pozbawione
treści. Ciemne myśli przychodzą znienacka, oplatają i nie chcą odpuścić. Powodują mętlik w głowie,
ataki paniki, podnoszą adrenalinę. Trudno się przy tym śpi. Wrażenie jakby brakowało tlenu.
Analizowanie w głowie. Płacz? Krzyk? Nie, to byłoby karygodne marnowanie energii. Nie warto robić
sobie krzywdy, bo gdy wszystko opadnie, przychodzi ból i trzeba zdać sobie sprawę, że coś poszło za
daleko. Zresztą to nie ma znaczenia. Nikt nie analizuje charakterów. Liczą się dwie ręce i świadectwo
o niekaralności. Wszystko inne da się załatwić na miejscu.
Sukcesem jest, kiedy szef nie oszukuje na godzinach, a znajomi mają swoje życie i nie wtrącają się
w twoje. Jeżeli te dwie sprawy się psują, jest problem. Coś wyprowadza cię z równowagi i zamiast
wykrzyczeć to całemu światu, uciekasz na drugi koniec wyspy. Niestety, jest on tak blisko, że widzisz
okna włas​nego domu. Jedziesz więc jeszcze raz i jeszcze, robiąc koło po głównej drodze. Sąsiad, który
był przy najtańszym na wyspie sklepie, właśnie doszedł do domu. Machasz mu ręką, choć nie masz
pojęcia, jak się nazywa. To nieważne. On doskonale wie, kim jesteś. Gdzie pracujesz. Ile zarabiasz
i czy sortujesz śmieci. Małe miejscowości – gdziekolwiek na świecie się znajdują – nie różnią się
zbytnio od siebie. Niewidzialne kraty, za którymi czai się klaustrofobia. Już samo słowo „wyspa” jest
silnie nacechowane tym znaczeniem.
Pewnie może być inaczej… Tak jak na Grímsey, wyspie na północy Islandii, przez wiele lat
kojarzonej z anegdotą o kole podbiegunowym, które przechodzi przez łóżko pastora. Ragnhildur
Hjaltadóttir, prowadząca tam guesthouse, powiedziała nam, że tylko tutaj, na tym małym skrawku
ziemi, czuje się jak w domu, a koło podbiegunowe przechodzi trzy kroki od jej progu. Twierdzi, że
samotność pomagają tu przetrwać elfy i wspaniali ludzie.
Ale podobno na Heimaey ludzie są inni niż w Reykjavíku czy reszcie kraju. Bardziej dumni,
niezależni, pewni siebie. Twardzi.
Gdy nie urodziłeś się na wyspie, łatwo utonąć we włas​nych lękach.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
KUCHARZ NARODOWY
– Kiedy byłem mały, wulkan ciągle był gorący i ludzie używali go do pieczenia żytniego chleba.
Ciasto wkładano do puszek i zakopywano w ziemi. Pamiętam również, że razem z przyjaciółmi
chodziliśmy się bawić na pola lawowe. Moi rodzice czasami opowiadali o erupcji, ale bez szczególnej
ekscytacji. To było coś, co się wydarzyło, i każdy, kto tego doświadczył, musiał pójść naprzód.
Większość historii o wybuchu słyszałem głównie w szkole i oglądałem na kasetach wideo – mówi
Einar Björn Árnason, szef kuchni oraz właściciel restauracji Einsi Kaldi na Heimaey.

W marcu 1984 roku około pięciu kilometrów od Heimaey zatonęła łódź rybacka Hellisey VE 503.
Temperatura wody nie przekraczała sześciu stopni Celsjusza. Spośród pięciu marynarzy tworzących
załogę kutra tylko jednemu udało się przeżyć. Pozostali umarli z wyziębienia. Dwudziestotrzyletni
Guðlaugur Friðþórsson stał się ewenementem na skalę światową. Ubrany jedynie w spodnie,
podkoszulek i sweter, bez butów, sześć godzin płynął w ciemności, licząc, że obrał dobry kierunek
i wkrótce na horyzoncie zobaczy znajome klify. Przeciętny człowiek, przebywając w wodzie w takich
warunkach, przy temperaturze powietrza minus dwa stopnie, jest w stanie przeżyć około trzydziestu
minut. Po tym czasie lub jeszcze wcześniej następuje wyziębienie organizmu i w konsekwencji śmierć
mózgu.

Einar miał osiem lat, kiedy Guðlaugur Friðþórsson, zwany też Gullim, wbrew wszelkiej logice
wyszedł z oceanu na brzeg.
– Pamiętam ten dzień, jakby to było wczoraj. Ten człowiek był i ciągle jest bohaterem dla ludzi
z Vestmannaeyjar. To, co zrobił, i sposób, w jaki udało mu się przetrwać, były niewiarygodne. Bardzo
często zastanawiałem się, o czym myślał, walcząc w lodowatym oceanie o życie. Widział przecież
śmierć swoich towarzyszy. Tak, tutaj wszyscy darzą Gullego ogromnym szacunkiem.

Wycieńczony Guðlaugur zdołał wydostać się na brzeg w jednej z najtrudniejszych części Heimaey.
Mimo że miał za sobą kilkugodzinną walkę o życie z lodowatym żywiołem, czekała go jeszcze długa
droga do domu przez ostre pole lawy. Bosy i skrajnie wyczerpany, dotarł do pierwszych zabudowań po
dziewięciu godzinach od zatonięcia statku, tracąc dużo krwi.
Do dzisiaj lekarze nie są pewni, jakim cudem udało mu się przeżyć. Pierwsze badanie lekarskie
wykazało, że temperatura ciała Gullego spadła poniżej trzydziestu czterech stopni, a puls był prawie
niewyczuwalny. Powinien umrzeć. Ludzie zaczęli wątpić w prawdziwość jego historii o zatonięciu
i nadludzkiej walce o przetrwanie. Przypadkiem Islandczyka zainteresowali się naukowcy
z islandzkich i angielskich uniwersytetów, którzy postanowili wyjaśnić ten fenomen i wszystkie
sporne kwestie. Poddali Guðlaugura serii eksperymentów, a ich wyniki wprawiły świat medyczny
i opinię publiczną w jeszcze większą konsternację. Jedna z najbardziej prawdopodobnych teorii
wyjaśnia, że przeżył dzięki specyficznej budowie ciała oraz tkance tłuszczowej przypominającej
tkankę tłuszczową foki. Gulli jednak, pytany, jak udało mu się przetrwać, wspomina o halucynacjach
i kojących rozmowach z krążącymi nad nim mewami.
To nie jedyny przypadek, kiedy ptaki ułatwiały Islandczykom przetrwanie trudnego czasu.
Elizabeth Kolbert, laureatka Nagrody Pulitzera, w książce Szóste wymieranie. Historia nienaturalna
wspomina alkę olbrzymią, niezwykły gatunek nielotnego ptaka. Jego dwaj ostatni przedstawiciele
zostali zatłuczeni wiosłami sto dwadzieścia kilometrów w linii prostej od Vestmannaeyjar na wyspie
Eldey w 1844 roku. Ostatnie jajo, jakie znaleziono w gnieździe, zostało rozdeptane. Ptaki te przez
setki lat pomagały marynarzom przetrzymać okresy głodu, a także pozwalały zarabiać handlarzom
piór i kolekcjonerom. Były też wykorzystywane – co brzmi cokolwiek upiornie – jako opał, gdy
odkryto, że wytopiony z nich tłuszcz bardzo długo utrzymuje ciepło. O zagładzie gatunku
zdecydowała erupcja podwodnego wulkanu i trzęsienie ziemi, które zniszczyło kolonię tych ptaków na
wyspie Geirfuglasker. Naukowcom z uniwersytetu w Oslo jako pierwszym na świecie udało się
sklonować ptaka, dodając jego genom do istniejących gatunków alk. Możliwe więc, że alka olbrzymia
znów pojawi się na archipelagu.
Einar zna tę historię. Podkreśla jednak szacunek do przyrody. Przyroda nie tylko dostarcza
produkty do jego restauracji, pozwala także organizować co jakiś czas uczty w niezwykłej scenerii –
na polach lawy, w jaskini, łodzi. Granicą jest wyobraźnia i kwestie logistyczne. Stara się sprostać
każdemu zadaniu.
Budynek, w którym szef kuchni podejmuje gości, przed styczniem 1973 roku służył najpierw jako
kino, a później był wytwórnią napojów. W trakcie erupcji wulkanu Eldfell zawalił się i mieszkańcy
potrzebowali dwóch lat, aby go odbudować. W 1987 roku przeszedł gruntowny remont i od tego czasu
znany jest jako hotel z restauracją na parterze. Einar, uważany za jednego z najlepszych islandzkich
kucharzy, nigdy nie wątpił, że Vestmannaeyjar jest miejscem, gdzie chciałby się zestarzeć. Ze swoją
żoną, również pochodzącą z archipelagu, nigdy nie rozważali wyjazdu. Oboje twierdzą, że nigdzie na
świecie nie czują się tak dobrze jak na Heimaey.
– Moją filozofią gotowania jest przede wszystkim korzystanie z lokalnych składników, takich jak
świeże ryby i mięso dzikich ptaków. Czuję się bardzo dumny, kiedy mam szansę serwować moim
gościom islandzkie specjały, zwłaszcza że zazwyczaj nigdy wcześniej ich nie próbowali. Nie ulegam
modom kulinarnym, mam swoją wytyczoną ścieżkę i zrobię wszystko, aby nie tylko utrzymać
dotychczasowy poziom, ale również zaskakiwać swoich gości.
Podkreśla swój związek emocjonalny z Vestmanneyjar. Przyszłość wyspy postrzega w jasnych
barwach, pod warunkiem że stabilność utrzyma transport morski, który gwarantuje stały dopływ
turystów, a co za tym idzie – rozwój. Równie ważne jest zadbanie o odpowiedni poziom infrastruktury
turystycznej, inwestycje w tej dziedzinie są gwarancją sukcesu. Jedyne, co może zrujnować tę
optymistyczną wizję, to opieszałość. Sprawy toczą się zbyt szybko, aby kluczowe decyzje odkładać na
kolejne lata.
– Nie myślę o opuszczonych domach, nie są one dla mnie niczym wartym uwagi. Kiedyś ktoś
mieszkał tutaj, a teraz to się zmieniło. Zwyczajna kolej rzeczy. Życie. Czasy się zmieniły.
Wyspa Heimaey była na ustach wielu osób nie tylko żyjących na Islandii, ale również wszystkich
interesujących się piłką nożną. Einar miał w tym spory udział i dzisiaj wspomina szaleństwo związane
z Euro 2016.
– Kiedyś gotowałem posiłki dla drużyny piłkarskiej z Hei​maey – ÍBV Vestmanneyjar, jej trenerem
był Heimir Hallgrímsson. Gdy został jednym z trenerów islandzkiej kadry narodowej w piłce nożnej,
zadzwonił do mnie i zapytał, czy chcę przyjąć stanowisko kucharza reprezentacji. Postanowiłem
spróbować, a jeśli wszystko poszłoby dobrze, wyjechać z drużyną na Euro 2016 do Francji. Tak też się
stało.
Okazuje się, że najpopularniejszą potrawą przygotowywaną dla piłkarzy jest kurczak. Robiony na
tak wiele sposobów, że Einar nie jest w stanie tego zliczyć. Wszyscy zawodnicy lubią zdrowe
i pożywne jedzenie, więc wiązało się to również z uwagami i oczekiwaniami, jakie przyszło szefowi
spełniać. Zapytany, czy czuje się współautorem świetnego występu Islandczyków na Euro, odpowiada
bez zastanowienia:
– Oczywiście. Czuję się członkiem zespołu i jestem bardzo zaszczycony, że mogłem być częścią
ich sukcesu. Poza tym wiem, że moim obowiązkiem jest uszczęśliwiać chłopaków i pilnować ich
zdrowej diety. Jak widać, działa to bez zarzutu.
Po Euro browar The Brothers Brewery, również mający swoją siedzibę na Heimaey, postanowił
nazwać swoje piwo IPA imieniem dentysty, który stał się trenerem kadry narodowej w piłce nożnej.
Piwo Heimir weszło do sprzedaży i można go było spróbować w Einsi Kaldi.

Ostatnim razem, kiedy przejeżdżaliśmy islandzką jedynką obok wodospadu Seljalandsfoss,


postanowiliśmy odbić w stronę Landeyjahöfn. Prom stał w porcie, ładownia otwarta, widać, że
niedawno przybił. Usiedliśmy na kamieniach, patrząc na wystające z oceanu skały. Nad nami świeciło
południowe słońce, promienie ślizgały się po brzegu i nic nie zapowiadało załamania pogody.
Nad Vestmannaeyjar właśnie przetaczała się granatowa chmura, przecinając horyzont strugami
deszczu.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
ISLANDIA W PUSZKACH
Udajemy się w dalszą podróż. Tym razem z Grundarfjörður do Reykjavíku, skąd wyruszamy na
południe. Pada, nie pada. Wiatr co chwilę próbuje zmieść auto z drogi, ale jest dziś za słaby. Od ponad
trzydziestu minut jedzie przed nami czterdzieści na godzinę czerwona kia, której nie możemy
wyprzedzić. Nie dlatego, że nie chcemy – na jedynce można pędzić prawie setką. Nie możemy jej
wyprzedzić, bo przeszkadza sznur samochodów wlokących się z przeciwnej strony w kierunku
Borgarnes, by odbić potem na Akureyri lub półwysep Snæfellsnes. To, co się dzieje, sprawia, że już
jako mieszkańcy tej wyspy, nawet nie będąc Islandczykami, chcemy jak najszybciej stąd wyjechać
albo chociaż dotrzeć do domu. Zaszyć się w mieszkaniu i nie oglądać zbyt wielu ludzi. W końcu po to
się tu przeprowadziliśmy – dla świętego spokoju. Akurat taki czas w życiu. Zastanawiamy się, czy to
Islandia tak się zmieniła przez ostatnie lata, czy to my, szukający ciszy ludzie jesteśmy nią
rozczarowani?
Rozwój branży turystycznej na Islandii w ostatnich latach jest potężny. To w tej chwili jedna
z głównych gałęzi gospodarki tego kraju – pędzący olbrzym, który nie zamierza się zatrzymać.
Wszystko jednak wskazuje na to, że nastąpi zderzenie ze ścianą zbudowaną z irytacji i rozdrażnienia.
Islandia powoli staje się tym, czego Islandczycy pragnęli, ale i obawiali się najbardziej. Ponownie
przekształca się w coś, czym była przed finansową zapaścią – niewolnikiem banków z północy Europy
poganianym biczem pieniądza.
Nie ma co ukrywać, ten kraj potrafi się sprzedać. Jego mieszkańcy uchodzą za mistrzów
marketingu. Potrafią opchnąć turystom zdrowe islandzkie powietrze w puszkach, zrobić muzeum ze
znalezionych na strychu rupieci albo oferować pół litra wody za dwieście pięćdziesiąt koron (prawie
dziewięć złotych). To kranówka, ale w butelkach przypominających bryłę lodu, przez co litr
islandzkiej wody w detalu jest droższy od litra benzyny.
Niespełna dziesięć lat temu w internecie dominowały informacje o olbrzymim kryzysie państwa
i możliwości wystawienia wyspy na sprzedaż. Dziś, gdy wpisze się w wyszukiwarkę hasło „Iceland”,
wyświetlą się setki ofert hoteli o najróżniejszych standardach, pojawią się linki do dziesiątków tysięcy
galerii z przepięknymi zdjęciami, niezliczone blogi, oferty islandzkich produktów i reklamy tanich
lotów do Keflavíku. Nawet wybuch wulkanu Eyjafjallajökull, którego nazwa zawiązała w supeł języki
prezenterom serwisów informacyjnych na całym świecie, dzięki odpowiedniemu marketingowi udało
się Islandii przekuć w sukces. „We may not have cash, but we’ve got ash” (Może nie mamy gotówki,
ale mamy popiół) i inne hasła, łącznie z zapisem poprawnej wymowy nazwy wulkanu, pojawiły się na
odzieży i wielu gadżetach w sklepach z pamiątkami. Kampanie reklamowe przeprowadzone przez
powiązaną z islandzkim Ministerstwem Spraw Zagranicznych agencję Promote Iceland podniosły kraj
z kryzysu o wiele lepiej, niż się tego spodziewano. W latach 2010–2011 przyniosły dochód liczony
w miliardach koron, a sam kraj wydźwignęły na czołówkę rankingów turystycznych. Chcąc walczyć ze
„złą prasą” na temat Islandii – wynik kryzysu finansowego i erupcji wulkanu Eyjafjallajökull –
postanowiono zorganizować kampanię Inspired by Iceland. W akcję ratowania islandzkiego
wizerunku zaangażował się nawet prezydent Ólafur Ragnar Grímsson, który w ramach ustanowionej
„Godziny Islandii” doprowadził do dosłownego zatrzymania kraju na sześćdziesiąt minut. W czasie
gdy nie działały szkoły, muzea, sklepy, a także urzędy, Islandczycy dzielili się pozytywnymi
wspomnieniami i historiami, jakich doświadczyli na wyspie. Podobne akcje, takie jak Ask Guðmundur
– żywa wyszukiwarka internetowa, czy Iceland Secret – podczas której ludzie dzielili się swoimi
tajemnymi sposobami na zwiedzane Islandii, sprawiły, że w 2016 roku pobite zostały wszystkie
rekordy turystyczne. Kampania Inspired by Iceland miała potrwać zaledwie kilka miesięcy,
Islandczycy nie zakładali jednak, że odniesie tak ogromny sukces. Jej twórcy mają na swoim koncie
innowacyjne działania, dzięki którym Islandia zaczęła być postrzegana przez pozytywny pryzmat
wolności, szaleństwa i radości z faktu mieszkania na odległej wys​pie. Jedną z akcji było Honorary
Islander, podczas której Islandczycy gościli turys​tów we własnych domach, aby ci mogli zobaczyć,
jak wygląda ich codzienne życie. Nawet prezydent zaprosił zagranicznych gości na naleśniki i spacer,
a ówczesny burmistrz Reykjavíku Jón Gnarr podjął turystów sushi i opowieściami o Najlepszej Partii
– ugrupowaniu politycznym, któremu w tamtym czasie przewodził.
Za rosnącymi potrzebami przestaje nadążać infrastruktura turystyczna. W konsekwencji
absolutnym priorytetem staje się postawienie na przykład nowego hotelu, co prowadzi do sytua​cji
absurdalnych. W 2017 roku w Reykjavíku przeniesiono na inną ulicę – aby zrobić miejsce dla
pięciogwiazdkowego hotelu – dom z początku XX wieku, w którym przez jakiś czas mieszkał
nagrodzony Nagrodą Nobla pisarz Halldór Laxness, a późniejszym lokatorem był jeden z najbardziej
znanych islandzkich malarzy i poetów Kjarval. Niedawno „przez przypadek” został zniszczony inny
zabytkowy budynek z 1904 roku – piękny przykład połączenia islandzko-duńskiej architektury
z tamtych czasów – za co nikt nie poniósł odpowiedzialności. Przestrzeń po nim także wypełni
luksusowy hotel. Stanowczo protestował przeciwko takim działaniom wybitny islandzki historyk
Guðjón Friðriksson przekonany, że powodują one niepowetowane straty: znikanie oryginalnych,
mających ciekawą historię budynków niszczy kulturową tkankę starego Reykjavíku, bezpowrotnie
zmienia klimat tego miasta, wielu ludzi mocno z nim związanych przestaje je poznawać. Apelował, by
nie poświęcać wszystkiego dla turystyki i związanych z nią zysków.

Gunnar Lárus Hjálmarsson, popularny na wyspie dziennikarz, także bloger i muzyk o pseudonimie
Dr Gunni, w największej islandzkiej gazecie „Morgunblaðið” porównał turystykę do śledzia
współczesnych czasów. Gdy przed laty ocean obfitował w ten gatunek ryby, przedsiębiorcy z całego
kraju zbudowali dziesiątki fabryk, między innymi wspomniane wcześniej przetwórnie w Djúpavíku
czy Ingólfsfjörður. Pracy nie brakowało, pieniędzy również. Podobnie teraz. Napływ turystów w ciągu
ostatnich lat spowodował, że w całym kraju zaczęły powstawać nowe hotele, guesthouse’y, pola
namiotowe i Islandia znów pełna jest pracy, zabieganych ludzi oraz wielkich pieniędzy. Dr Gunni
porównuje hotelowe lobby do hal niegdysiejszych przetwórni wypełnionych ludźmi. I przypomina, co
z nich pozostało.
Maria, właścicielka jednego z licznych sklepów z pamiątkami w centrum Reykjavíku, również
zauważa:
– Ryba odpłynęła, fabryki opróżniono ze wszystkiego, co nadawało się do użytku, i stoją dziś
opuszczone. W jakimś stopniu jest to jednocześnie ekscytujące i straszne. Na Islandię przybywa
mnóstwo ludzi zafascynowanych urban exploration. Opuszczone budynki to dziś część turystyki. Te
miejsca, mimo że ich historia się skończyła, w jakiś sposób nadal żyją.
Klaus Ortlieb, niemiecki magnat branży turystycznej, właściciel wielu hoteli na Islandii, twierdzi,
że być może za dziesięć lat większość tego typu miejsc na wyspie będzie świecić pustkami. Uważa, że
Islandia powinna zrobić krok w tył i pozostać tym, czym była przez ostatnie lata, bo właśnie spokój,
krystaliczne powietrze, piękne krajobrazy i pustkowia przyciągają tak wielu ludzi. Niegdyś Oscar
Wilde napisał, że moda jest czymś tak obrzydliwym, iż trzeba ją zmieniać co pół roku. Wykreowany
przez profesjonalny marketing boom na okreś​lone gadżety, elektronikę, odzież czy kraje ma to do
siebie, że w końcu przemija. Sprytni czy mądrzy, którzy mogli wypełnić kieszenie pieniędzmi, śpią
spokojnie. Podobnie jak chciwi. Ale pozbawieni żyłki biznesowej Islandczycy, którzy nie
wykorzystali okazji, rolnicy zajmujący się hodowlą owiec czy pracownicy lokalnej przetwórni ryb,
mimo że pozornie wiodą spokojne życie, nie mają tu łatwo.

Każdy bogaty w ofertę turystyczną kraj ma własne problemy z gośćmi. Islandczycy mierzą się
z defektami ludzkiej natury oraz trywialną bezmyślnością, niedoinformowaniem i ignorancją
przybyszy. Dlatego często sympatia do zapełniających kieszenie turystów miesza się z frustracją.
Islandia pełna jest dwutygodniowych hippisów i hipsterów, którzy za niewielkie pieniądze udają
się w podróż życia. Zamiast zapłacić za nocleg, wolą zapukać do nieznanych drzwi, jeść tylko to, co
znajdą lub dostaną od innych, podróżować wyłącznie dzięki uprzejmości kierowców. W jakiś
zdumiewający sposób na Islandii puszczają im hamulce, pozwalają sobie na łamanie wszelkich
zakazów, zarówno formalnych, jak i wynikających z prostego poczucia przyzwoitości. Nawiedzeni
„romantycy” potrafią wleźć dosłownie wszędzie. Dają sobie przyzwolenie, by włamać się do obcego
domku, spać i gotować posiłki w kościołach, myć się nago przy sklepowym murku. Co jest tego
powodem? Wydaje się, że Islandia wciąż ma w sobie coś, co możemy nazwać bakcylem wolności.
Przybysz wrzucony jest w przestrzeń jak z innej planety, zdany na kapryśną, nieprzewidywalną
pogodę – wszystko jest tu inne niż w Amsterdamie, Berlinie, Nowym Jorku czy Warszawie. Przeżywa
przygodę życia, coraz silniej lęgnie mu się w głowie myśl, że jest tu sam, reguły, którymi kierował się
w domu, nie obowiązują W takim razie można sobie pozwolić na więcej i więcej. Przecież do
korzystania z islandzkiej natury zachęcają wspaniałomyślni gospodarze. Najpierw nocuje w starym,
opuszczonym domu, potem, uprawiając off-road, przedziera się jeepem przez czyjeś pole, by zobaczyć
ocean. Kradnie niespotykane w Europie znaki drogowe, co powoduje, że Islandczycy używają
cięższych stopów metali do ich produkcji – trudniej je wtedy wywieźć. Na koniec kąpie się
w prywatnym jacuzzi pod nieobecność właścicieli, zostawiając po sobie stertę śmieci. Sami
Islandczycy bezradnie pytają: czy w swoim kraju zrobiłby to samo?
– Akurat takie zachowania prowadzą tylko do budowania muru – mówi Maria. – Irytują mnie
zwłaszcza grafficiarze myślący, że każdy kamień można pomalować na różowo. Pamiętam historię
artysty z Niemiec, który białą farbą na lawie, kraterze i mchu umieścił tak odkrywcze napisy jak
„lawa”, „krater” i „mech”. Zrobił to na dodatek w obrzydliwy sposób. Gdyby nie pewien Islandczyk,
który odwiedził galerię w Berlinie, gdzie zobaczył na ścianach dokumentację tego „happeningu”, do
dziś nie wiedzielibyśmy, co za idiota to nabazgrał.
Szeroko opisywana była w islandzkiej prasie również historia innego artysty. W tym akurat
przypadku zdania były podzielone, trwała gorąca polemika między krytykami i zwolennikami jego
„sztuki”. Chilijczyk Marco Evaristti wrzucił do najsłynniejszego gejzeru na Islandii substancję
barwiącą wodę na różowo. Performer został aresztowany i groziło mu zapłacenie olbrzymiej grzywny.
Po przeprowadzeniu śledztwa okazało się, że barwnik był pochodzenia roślinnego i nie zniszczył
najbardziej rozpoznawalnego w kraju pomnika przyrody. Evaristtiego wypuszczono, anulując
grzywnę.
Spray i farby, którymi często „ozdabiane” są opuszczone budynki czy elementy natury, nie są
jedynymi wyrazami ludzkiej potrzeby zaznaczenia swojej obecności w tym kraju. Na Islandii często
spotkać można kopczyki z kamieni, niegdyś wykorzystywane jako znaki na szlaku. Podczas mgły
mogły pomóc błądzącemu wędrowcowi wrócić na właściwą ścieżkę. Turyści często o tym nie wiedzą
i układają własne piramidy, nierzadko dorównujące wielkością tym sprzed kilkudziesięciu lat. Próby
powstrzymania tej plagi to walka z wiatrakami. Nie tak dawno wyburzono na ogromnym polu setki
takich kopców. Po dwóch dniach powstały dziesiątki nowych. Są takie miejsca na Islandii, gdzie teren
– zielony, porośnięty trawą i mchem przed turystycznym boomem – obecnie jest zadeptany, brązowy,
zdarty. Wielu turystów ulega pokusie, by poleżeć sobie na miękkim podłożu porastającym pola lawy.
Jednak niewiele osób zdaje sobie sprawę, że natura pracowała nad tym setki lat. Turyści wyrywają
ogromne płaty mchu, izolują nim namioty lub po prostu przykrywają się nimi dla zabawy, robiąc
pamiątkowe zdjęcia.

Jeszcze nigdy w historii Islandii nie było tylu tabliczek informujących, że posesja jest prywatna,
lub zabraniających turystom niektórych zachowań. Niedawno pewien rolnik mieszkający w pobliżu
tak zwanego złotego kręgu – najczęściej odwiedzanej atrakcji turystycznej na Islandii, na którą składa
się majestatyczny wodospad Gullfoss, gejzery oraz Þingvellir, miejsce, gdzie po raz pierwszy zebrał
się islandzki parlament – zmuszony był postawić ogromny napis informujący o zakazie karmienia
koni. Nie chodziło mu oczywiście o całkowite odseparowanie zwierząt od ludzi, lecz o utrzymywanie
odpowiedniej odległości i niedokarmianie stada. Na nic się to zdało. Okazało się, że nawet
licencjonowani przewodnicy doprowadzali pod ogrodzenie spore grupy turystów, którzy zachęceni
przyjaznym zachowaniem islandzkich koni, oddawali zwierzakom swoje drugie śniadania.
Doprowadziło to do zmiany nawyków żywieniowych zwierząt. Rolnik skarży się, że trudno nad końmi
zapanować, gdy widzą podjeżdżający autobus.
Na południu kraju, gdzie udaje się niemal połowa wszystkich turystów przylatujących na Islandię,
postawiono tablice ostrzegające przed wysokimi falami. Na próżno. Zauroczeni cudami natury
przybysze tracą instynkt samozachowawczy, w ostatnich latach fale połknęły sporą grupę
nieuważnych turystów. Plaża Reynisfjara, gdzie ocean zwykle wyrzuca ciała, jest zamykana na kilka
dni, stawiane są nowe znaki ostrzegawcze... Do niebezpiecznych zachowań na Islandii dochodzi
zresztą niemal codziennie. Ludzie wskakują na dryfujące w zatoce Jökulsárlón kry, maniacy
szybkości, urzeczeni pustym odcinkiem drogi, kończą podróż na jednopasmowych mostach, sporo
pracy służbom ratowniczym przysparzają „romantycy” udający się na spacer w zamieci.
Pochodząca z Katowic Marta Brzezińska przez kilka sezonów pracowała jako recepcjonistka
jednego z hosteli w miasteczku na wschodzie liczącym około trzystu mieszkańców. Najbardziej
zdumiewało ją niedoinformowanie turystów, ale też ich zwykła głupota. Wspomina, jak do hostelu
wpadło w białą noc dwóch Brytyjczyków. Rozgorączkowani, pytali o klub ze striptizem i nie był to
żart, zważywszy na rozczarowanie odpowiedzią. Był też Francuz, wściekły, że cena noclegu nie była
taka jak w jego przewodniku. Okazało się, że jego wyświechtany egzemplarz pamięta czasy sprzed
kryzysu. Byli też Hindusi, narzekający po doświadczeniach w Gangesie na zapach islandzkiej wody,
Walijczycy utyskujący na zamknięty basen, pytający, czy ktoś w mieście ma „private swimming
pool”. No i Amerykanie szukający McDonalda, którego na Islandii nie uświadczysz. Zdarzali się też
niemieccy i francuscy podróżnicy narzekający nie tyle na deszcz, śnieg i błoto, ile na brak oświetlenia
na krajowej jedynce. Marta spotykała też turystów z ciepłych krajów pytających o zorzę latem, gdy
prawie nie zachodzi słońce.

Po półtorej godzinie monotonnej jazdy w deszczu przejeżdżamy obok niezwykłego wodospadu


Seljalandsfoss. Strumień spadającej wody można obejść dookoła, choć dziś wydaje się to niemożliwe.
Na parkingu stoi dwanaście autokarów. Pod koniec czerwca, nawet przy brzydkiej pogodzie, trudno się
dopchać pod skalny nawis. Dwadzieścia minut później zjeżdżamy w lewo, na szutrową drogę
oznaczoną numerem 242. Na półkilometrowym odcinku mija nas siedem samochodów, w których
przytrzaśnięte tylnymi szybami suszą się ręczniki. Uśmiechnięci kierowcy machają do nas dłońmi.
Dobrze wiemy, skąd jadą. Mijamy wrak niebieskiego tira, który prawdopodobnie stoi tu od kilku lat.
Można wejść do środka, posiedzieć za kierownicą, wyczuć obecność tych, którzy zwiedzili samochód
widmo przed nami. Na podłodze sterta papierków po cukierkach, w miejscu, gdzie kiedyś było radio,
leży paczka niedojedzonych chipsów, na desce rozdzielczej przyklejone gumy do żucia. Docieramy
w końcu do małego parkingu przy jednym z kilku domków letniskowych. Stamtąd już pieszo trzeba
przejść około półtora kilometra, przekraczając po śliskich głazach wartki strumień. Kilka miesięcy
temu ktoś zbudował tam niewielki mostek, który – teraz połamany – niszczeje w wodzie. Po prawej
płynie polodowcowa rzeka. Idąc w górę jej nurtu, doszlibyśmy do wulkanu Eyjafjallajökull. Jednak
naszym celem jest „opuszczony basen Seljavallalaug”. W rzeczywistości odwiedza go rocznie
kilkanaście tysięcy osób. To jedno z najstarszych i najpopularniejszych kąpielisk na Islandii. Położony
w niewielkim parowie zbiornik wybudowany został w 1923 roku. Pomysłodawcą był miejscowy
działacz Bjorn Andrésson Berjaneskoti. Chciał, by mieszkańcy mieli bezpłatne miejsce, gdzie
mogliby nauczyć się pływać. Obowiązek nauki pływania wprowadzono po czterech latach od
wybudowania obiektu. Basen o dwudziestopięciometrowej długości i dziesięciometrowej szerokości
do 1936 roku był największym otwartym kąpieliskiem w kraju. Podczas erupcji Eyjafjallajökull
w 2010 roku został całkowicie zasypany. Wyczyszczenie go z popiołu zajęło kilka tygodni.

Podchodzimy do krawędzi basenu. Choć mamy środek czerwca, dziś temperatura mocno spadła,
więc woda w zasilanym geotermalnie kąpielisku paruje jak ogromny garnek zostawiony tu na chwilę
przez trolla. Mamy szczęście, nikogo nie ma, więc idziemy do szatni – niewielkiego białego budynku
tuż przy samym basenie. W środku jest brudno, widać też, że poprzedni goście niespecjalnie przejęli
się zakazem śmiecenia na Islandii. Wokół leżą porozrzucane majtki, skarpetki, bluzy, papiery, kurtki,
stroje kąpielowe, gumki do włosów, a nawet zdezelowany statyw do aparatu. Wszystko mokre
i gnijące. Komu się chce pakować do plecaka mokre kąpielówki? Kilka razy w roku wolontariusze
opiekujący się basenem sprzątają go i wynoszą dziesiątki czarnych worków pełnych śmieci.
Zimno, do tego ciągle pada, ale decydujemy się wejść do parującej wody. Rzeczywiście jest ciepła,
w pewnych miejscach nawet gorąca. Jej nadmiar cienką strużką wypływa z basenu w kierunku rzeki.
Po mniej więcej kwadransie wychodzimy. Trzeba się szybko wytrzeć, chociaż deszcz utrudnia
zadanie. Tymczasem pojawili się turyści ze Szwajcarii. Wymieniamy spostrzeżenia, konsultujemy
dalszą część trasy. Jeden z nich pyta, gdzie jest toaleta. Byliśmy wcześniej z tyłu budynku, by
sfotografować go z każdej strony. Znaleźliśmy tam siatki pełne śmieci, kilka brudnych ręczników,
resztki ogniska, a także wielki dół, który ktoś wykopał w wiadomym celu. Po wstępnych oględzinach
para z Berna nie decyduje się skorzystać z tej ubikacji. Wraca z nami. W tym czasie do trollowego
garnka weszła dwunastoosobowa, roześmiana grupa turystów z Chin z wodoodpornymi kamerami.
Przestało padać.
Problem przydrożnych toalet to – oprócz kwestii sanitarnych – prawdziwa pięta achillesowa
islandzkiej infrastruktury turystycznej. Zmierzając główną ścieżką na osławioną czarną plażę w Vík
lub kierując kroki w stronę Krafli, by nacieszyć oczy kolorami siarkowych jezior i dymiącym
krajobrazem po ostatniej erupcji sprzed kilkudziesięciu lat, często można natrafić na ludzkie odchody.
Są wszędzie, niekiedy nawet pośrodku drogi. Islandczycy narzekają na to, jednak publicznych toalet
przybywa niewiele. A problem jest coraz bardziej widoczny: przy drogach wylewana jest zawartość
ubikacji z przyczep campingowych, znane są próby podpalenia własnych odchodów na mchu, co
doprowadziło do niejednego pożaru, zdesperowani turyści załatwiają potrzeby w zabytkowych
miejscach.

Dziesięć minut później znów mijamy jedną z największych atrakcji na południu. Majestatyczny
wodospad Skógafoss, którego woda spływa z sześćdziesięciometrowych klifów pozostałych po dawnej
linii brzegowej. Liczba autokarów dwukrotnie większa niż przy pierwszym z wodospadów. Na wąskiej
ścieżce prowadzącej do tarasu widokowego ciągnie się długa kolejka ludzi. Po kąpieli
w „opuszczonym basenie” nabraliśmy sił, więc nie zatrzymujemy się, tylko jedziemy dalej, by
odwiedzić dakotę.
Wokół najbardziej dziś znanego na Islandii wraku naros-ło mnóstwo legend. Pisano
o tajemniczych okolicznościach, w jakich pilot stracił panowanie nad maszyną, zmieniano też datę
zdarzenia, a mieszkających nieopodal rolników posądzono o kradzież sprzętu z samolotu. Rzecz
przedstawiała się zgoła inaczej. 21 listopada 1973 roku w lecącym z Höfn do Keflavíku samolocie
transportowym US Navy Douglas Dakota C-117 z siedmioosobową załogą zepsuły się silniki.
Konieczne było awaryjnie lądowanie. Pilot zmuszony był do posadowienia samolotu na piaskach
Sólheimasandur niedaleko rzeki Hólsá. Wszystko działo się około drugiej po południu, więc ciągle
było wystarczająco dużo światła, by bezpiecznie wylądować na miękkim podłożu. Meldunek wysłany
do stacji mówił o wodowaniu, więc do akcji ratunkowej wysłano okoliczne statki i łodzie. Keflavík
także zareagował, wysyłając dwa śmigłowce i trzy myśliwce. Na miejscu okazało się, że samo
lądowanie nie było trudne i cała załoga przeżyła, odnosząc tylko lekkie obrażenia.
Dziś wystawiony na działanie żywiołów wrak stoi niemal pusty. Jadąc w pogodny dzień jedynką,
ktoś o bystrych oczach jest w stanie wypatrzyć jasny kształt blisko brzegu. Ciemna plaża, na której
awaryjnie lądowała dakota, jest wietrznym miejscem, dlatego nie dziwi postępująca erozja maszyny.
Wszystkie cenne części wymontowano zaraz po katastrofie, resztą zajęła się pogoda i turyści.
W środku można znaleźć napisy wyryte ostrymi narzędziami i wypisane flamastrami oraz sprayem:
„We were here. Mary&Louis, August 2012”, „Greetings from Tai​wan”, „Dakota is awesome. Karolina
from Poland”. Najbardziej przyciąga ludzi do niespełna pięćdziesięcioletniego wraku już samo
stwierdzenie, że jest on słynny. Jest słynny z tego, że jest słynny. To kolejny dobry przykład, jak
Islandczycy poniekąd z niczego potrafią uczynić atrakcję turystyczną. Widok roztrzaskanego na
pustkowiu samolotu, wtapiającego się powoli w czarny piasek, pobudza wyobraźnię. Sprawia, że
mierzymy się z własnym lękiem. Sporej popularności dakocie przysporzyło wykorzystanie jej
w teledysku postmetalowej grupy Sólstafir. Wrak dakoty obrazuje też narastające na Islandii kłopoty
z niesfornymi turystami. Zaraz po przylocie na Islandię, już na lotnisku można przeczytać informację
o zakazie opuszczania podczas podróży wyznaczonych tras. Islandzka przyroda – mimo
ekstremalnych warunków – jest niezwykle delikatna i długo się regeneruje. Kary za off-road są
niezwykle wysokie. Turyści jadący do dakoty rozjeżdżali prywatne pole, traktując to miejsce jako
bezdroże na trasie do Vík. Właściciel terenu w połowie 2016 roku zamknął definitywnie bramę
prowadzącą do wraku. Turystów chcących obejrzeć pozostałości po samolocie czeka dwugodzinny
spacer w obie strony. A szkoda, bo jeszcze niedawno można tam było dojechać zwykłą osobówką.
Islandia jeszcze nie jest „zadeptana”, chociaż kilkanaście miejsc osiągnęło już swoją granicę. Na
przykład Seljalandsfoss, Gullfoss i Geysir, Dyrhólaey, Jökulsárlón czy Błękitna Laguna. Ale kiedy
wędrowaliśmy górami z Seljafell na Snæfellsnes, przez dwa dni nie spotkaliśmy żywej duszy. Trzeba
wiedzieć, gdzie chodzić. Islandia poza sezonem wakacyjnym bywa pusta z wyjątkiem kilku miejsc,
których powinno się zdecydowanie unikać.

Dziewczyna jest bosa, ma na sobie brudną białą suknię. Wlecze z wysiłkiem po kamienistej plaży
przymocowaną do grubego sznura trumnę. Płonące na plaży pianino, przy którym zasiada długowłosy
muzyk. Ocean wyrzucający na brzeg człowieka z białą flagą. Czarownik z długimi paznokciami
czuwający przy ognisku rozpalonym przy wraku dakoty. Czerwona ciężarówka z sierpem i młotem
pędzi po czarnych piaskach przy brzegu oceanu. To tylko migawki z nielicznych teledysków
wspomnianego wcześniej, jednego z najbardziej znanych islandzkich zespołów Sólstafir. Tłem
wszystkich klipów jest Islandia, jej posępne piękno, krajobraz, melancholia i ludzie. Zespół, mimo że
swoje utwory śpiewa po islandzku, zdobył ogromną popularność poza wyspą. Aðalbjörn Tryggvason,
wokalista formacji, przez kilka lat mieszkający w Londynie obywatel świata, twierdzi, że choć kiedyś
wcale nie było na wyspie łatwo, to im więcej podróżuje, tym bardziej docenia Islandię jako dom.
Miejsce, do którego powraca się z tęsknoty.
– Dorastanie na Islandii to izolacja, wyzwanie. Pochodzę z Ísafjörður, Sæþór spędził połowę
swojego dzieciństwa w Hveragerði, Svavar mieszkał w Vogar á Vatnsleysuströnd i w USA, Hallgrimur
jest z Mosfellsbær, ale wszyscy żyjemy dziś w Reykjavíku i to miasto jest najważniejszą częścią
naszego życia. Kiedyś nie było tu żadnej sceny muzycznej, klubów ani zespołów. Pierwsze trzy lata od
założenia Sólstafir spędziliśmy w garażu mojego ojca, pisząc blackmetalowe piosenki. Następnie
nagrywaliśmy wszystko na kasety i wysyłaliśmy w świat. Kilka lat później pojawiło się tu sporo
dobrych formacji, z których dziś słynie Islandia.
Kiedy wokalista mieszkał w Londynie, zdał sobie sprawę, że był jak hobbit z Shire, uwięziony
w Mordorze. Po zwiedzeniu połowy świata nie wyobraża sobie lepszego miejsca do życia niż Islandia.
Wprawdzie – jak to dosadnie określa – „tutejsza polityka była w stanie ostatnio osiągnąć nowy
poziom gówna”, to mentalność, klimat, ludzie i przyroda sprawiają, że wciąż czuje, że przynależy do
tego miejsca. Szczególnie w rodzinnym Ísafjörður. Za największe zło na Islandii uważa ogromne
korporacje, takie jak produkujące aluminium Rio Tinto z Hafnarfjörður, i pozostałe fabryki na
wschodzie, niszczące przyrodę. Gorzko wypowiada się także o ostatnich latach i rozwoju branży
turystycznej. Uważa, że jest zbyt szybki i przytłaczający. Dziesięć–piętnaście lat temu było to trzysta
tysięcy osób rocznie, co „jedynie” podwajało liczbę mieszkańców wyspy. W 2017 roku liczba
turystów może przebić populację Islandii aż dziesięciokrotnie. Kraj – jego wyjątkowy genius loci –
traci tożsamość. Korki w stolicy, sznury aut na głównych drogach, stare knajpy, w których niegdyś
przesiadywali, restauracje, gdzie spędzali popołudnia, wypełnione turystami. Ceny z kosmosu, jakość
podła.
– Naprawdę czuło się kiedyś, że Islandia to zapomniana cywilizacja. I nagle firmy zajmujące się
marketingiem zaczęły ludziom z całego świata sprzedawać bilety lotnicze, obiecując: „Tutaj nie
znajdziesz turystów i będziesz mógł poczuć się, jakby nikogo innego nie było na świecie”. Dziś to
nieaktualne. Wprawdzie Islandczycy nie mają tego w zwyczaju, to jestem zawsze tym facetem, który
trąbi, kiedy ogromny turystyczny autobus blokuje ruch na mojej ulicy. A to ciągle się zdarza. Czas
pokaże, co stanie się z Islandią. Turystyka ma oczywiście swoje dobre strony, bo przynajmniej więcej
ludzi ma pracę, szczególnie w sytuacji gdy przemysł rybny od lat jest na równi pochyłej.
Twórczość Sólstafir wyśmienicie sprawdza się jako muzyka drogi podczas samotnych podróży po
kraju. Czuć w niej islandzki charakter. Długie, „ciemne” akordy pasują do otwartych przestrzeni,
zlewają się z pogodą i topią wszystko w deszczu. Aðalbjörn skromnie mówi nam jednak, że każdy kraj
ma swoją muzykę drogi, coś, co pasuje do charakteru mieszkańców. Kiedy jeździ po USA, słucha ZZ
Top, gdy chodzi po Glasgow, kocha mieć w uszach muzykę Mogwai, a na piesze spacery po Islandii
bierze Sigur Rós. Podkreśla, że Islandia to kraj niezwykle inspirujący. Dzięki temu Sólstafir wyróżnia
się w zalewie setek podobnych gatunkowo zespołów. Pojawiające się w teledyskach opuszczone
budynki na wyspie również mają wpływ na twórczość formacji.
– Podczas podróży, kiedy mijam takie miejsca lub przebywam w nich, wyraźnie wyczuwam
obecną tam specyficzną aurę. Trudno to nazwać. Niektóre domy wyglądają tak, jakby zostały
opuszczone przed chwilą. Na stole wciąż stoją kubki z kawą, lecz widać, że natura zabrała to, co do
niej należy. Tchnienie śmierci? Nie mam chyba ulubionego takiego miejsca, ale pamiętam, że
przyjazd do Djúpavíku był dla mnie absolutnie magiczny. Byłem tam tylko raz, choć wydaje się, że
ostatnio stał się atrakcją turystyczną i utracił swój wyjątkowy charakter. Tak się dzieje, gdy podobne
miejsca nieustannie odwiedzają ludzie z całego świata. Brzmi to nieco brutalnie, ale to prawda.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
MIEJSCE DO ŻYCIA
Turyści i emigranci przybywający na wyspę muszą zmierzyć się nie tylko z wakacyjnymi tłumami
czy kapryśną pogodą, ale i z rosnącą chciwością miejscowych. Doskonale znajduje tu ilustrację
przysłowie o rosnącym apetycie w miarę jedzenia. Błyskawicznie rozwinął się na Islandii
krótkoterminowy wynajem miejsc noclegowych w ramach sieci Airbnb. Wiele miast i miasteczek
przekształcono w ogromne hotelarnie, często o wątpliwym standardzie. Za połowę polskiej średniej
krajowej można spędzić dwie noce w miłym towarzystwie Aspergillus niger (kropidlak czarny) –
niezwykle toksycznej pleśni. Jako bonus – kurz i tłuszcz zalegający na meblach z Ikei, które
wyglądają, jakby ktoś znalazł je dzień wcześniej na wystawce. Szukanie miejsca do życia na Islandii
to poważny problem, Airbnb zabija bowiem rynek wynajmu długoterminowego. W konsekwencji
w Vík na południu kraju oraz w kilku innych miejscowościach, takich jak Kirkjubæjarklaustur czy
Djúpivogur, ograniczono lub całkowicie zakazano wynajmu krótkoterminowego. Można upatrywać
w tym teorii spiskowej, że właściciele hoteli wpłynęli na władze poszczególnych miejscowości, lecz
wydaje się, że sytuacja po prostu wszystkim wymknęła się spod kontroli. Przeciętny człowiek, który
przyjechał na Islandię do pracy, często nie ma szans na wynajęcie mieszkania. Musi więc spędzać
czasem długie miesiące lub lata w ośmiometrowym pokoiku nad miejscem pracy. Dla Islandczyków
najważniejsi są oni sami. Potem jest klient-turysta płacący znacznie więcej, niż powinien. Dopiero na
końcu myśli się o emigrantach z całego świata – mimo że odprowadzają wysokie podatki, często żyją
we wspomnianych „karmnikach” za setki tysięcy koron. Kapitalizm jak każdy inny, tylko droższy.
Odkąd mieszkamy na Islandii, spotkaliśmy sporo osób narzekających nie tylko na sam kraj, ale też
na jego mieszkańców. Bo w gruncie rzeczy, jeśli można rozczarować się Egiptem, Hiszpanią czy
Włochami, dlaczego nie samotną wyspą leżącą na oceanie? Ludziom zakochanym w Północy pytanie,
co ich na Islandii rozczarowuje, może wydawać się naiwne, a nawet głupie. W końcu mamy do
czynienia z cudem natury. Okazuje się jednak, że zarówno dla turystów, jak i dla mieszkańców kraj
ten odsłania swoje nieciekawe strony.
– Czy tutaj wszystko musi być takie drogie? – pyta nas spotkana w Vínbúðin holenderska para.
Wcześniej widzieliśmy się w Akureyri, gdzie wspólnie zjed​liśmy śniadanie w piekarni Kristjans
Bakari.
– Wybraliśmy się dzisiaj oglądać wieloryby, ale nic nie zobaczyliśmy. Kiedy byliśmy w Szkocji
i wieloryby się nie pokazały, oddali nam pieniądze. A tu? Skasowali dwieście euro, bo płetwa się na
chwilę wynurzyła. Nikt nie zdążył nawet zrobić zdjęcia. To samo z samochodami. Byliśmy dwa lata
temu w Norwegii, gdzie wynajęcie auta jest obrzydliwie drogie, ale w Islandii chcą siedemdziesiąt
procent więcej niż w Oslo. Strasznie chciwi ci Islandczycy.
Można oczywiście tłumaczyć mieszkańców wyspy wysokimi kosztami życia, niebotycznymi
cenami mieszkań i wyśrubowanymi podatkami. Ale na jakim pułapie znajduje się najwyższa cena,
której nie da się podbić? Thor Víkingsson, kucharz w jednym z hoteli w Stykkishólmur, jest
zadowolony z turystycznych osiągnięć Islandii. Twierdzi, że granice cenowego szaleństwa wyznaczają
sami turyści.
– Jeśli będą mieli pieniądze, będą przylatywać. Jak ich nie będzie stać, obniżymy ceny. Co to jest
dwa miliony ludzi rocznie jak na tak wielki kraj? Niech przyleci dwadzieścia pięć milionów, też ich
obsłużymy.
Przeciętny turysta bez problemu przeżyje na wyspie dwa tygodnie na liofilizowanej żywności,
puszkach fasoli i pompowanym chlebie. Jednak dla tych, którzy wybrali Islandię jako miejsce do
życia, jedynym rozwiązaniem, by zaoszczędzić na jedzeniu, jest w miarę dobrze zaplanowana dieta.
Pod namiotem można tu spędzić nawet kilka miesięcy w roku, ale gdy ma się pięćdziesiąt lat i kości
już nie te co kiedyś, portfel szybko chudnie przy obecnych kosztach noclegów. Na polskich forach
internetowych można często przeczytać o kosmicznych pieniądzach, jakich Islandczycy żądają za – co
tu kryć – siermiężny PRL-owski standard. Gdy chcesz kupić mieszkanie w Reykjavíku, możesz tylko
pomarzyć, że za trzydzieści milionów koron (około miliona złotych) wpadnie ci w ręce cokolwiek
większego niż siedemdziesiąt metrów kwadratowych. Za mniej dostaniesz kawalerkę bez miejsca
parkingowego. Zdarzają się wyjątki, ale są to przeważnie miejsca do całkowitego remontu, w które
trzeba włożyć połowę wydanej na zakup kwoty.
Podczas ostatniej podróży dookoła Islandii szukaliśmy noclegów, a jeszcze wcześniej
planowaliśmy kupić dom, więc spędziliśmy na poszukiwaniach w internecie długie godziny.
Doszliśmy do wniosku, że Islandczycy niby coś sprzedają, ale tak, jakby im nie zależało. Zagrzybione
łazienki, odrapane kuchnie, zagracone pokoje, skarpety porozrzucane po domu, tynk lecący ze ścian,
różowe jednorożce na sofach, biegające po domu koty, przerażające lalki na komodach czy zdjęcia
robione z ręki w pędzącym aucie. To wszystko ma zachęcić do zostawienia właścicielowi ogromnych
pieniędzy? Zdarzają się kradzione zdjęcia z Google’a, pokazujące zupełnie inną część Islandii niż ta,
w której znajduje się reklamowany guesthouse. Bywa, że na fotografiach reklamowych widać
wyremontowane, świeże domy, a po dokonaniu rezerwacji i przybyciu na miejsce noc trzeba spędzić
w jednym z obskurnych domków obok budynku, gdzie miało się spać.
Często Islandczycy sprzedający dom z kawałkiem ziemi zawyżają cenę o kilka tysięcy procent.
Tak było w przypadku zaniedbanej farmy pomiędzy Olafsvík i Grundarfjörður, wartej siedem
milionów koron (dwieście pięćdziesiąt tysięcy złotych). Osiemdziesięciosiedmioletni właściciel
zażądał za rozpadającą się szopę z nieszczelnym dachem i zrujnowanym wnętrzem na trzech i pół
hektarach ziemi astronomicznej kwoty stu dwudziestu milionów koron (prawie cztery i pół miliona
złotych). Ta „niewielka” różnica – stu trzynastu milionów koron – została wytłumaczona tym, że
sprzedający ma sentyment do tego miejsca, dziurę w bud​żecie i fatalną historię kredytową. Nie jest to
odosobniony przypadek, lecz częsta praktyka zwłaszcza w stolicy. Pierwsza znaleziona oferta o
rzeczywistej wartości dwudziestu jeden milionów koron została wystawiona na sprzedaż za
pięćdziesiąt dziewięć milionów koron.
Większość miejsc noclegowych dla turystów o standardzie z lat siedemdziesiątych kosztuje
minimum sto euro za noc. Nieruchomości odległe od stolicy kraju dostępne są za ponad dwadzieścia
milionów koron (siedemset tysięcy złotych). Rekordziści wystawili na sprzedaż upadającą farmę za
dwieście dwadzieścia milionów koron (osiem milionów złotych). W islandzkich realiach wysoka cena
nieruchomości lub krótkoterminowego wynajmu jest absolutnie nieadekwatna do standardu budynku
czy miejsca noclegowego.
Obecnie, gdy rośnie liczba zarówno turystów, jak i emigrantów, tworzy się zamknięte koło: ktoś
kupuje koszmarnie drogi dom, robi w nim koszmarnie drogie Airbnb, żeby spłacić koszmarnie drogi
kredyt. Turyści płacą wielkie pieniądze, a szary obywatel, często Islandczyk, musi wynająć
mieszkanie od kogoś, kto nie dostał pozwolenia na wynajem krótkoterminowy, więc odbija to sobie,
zawyżając czynsz. Realizuje tym samym kolejny koszmar, w którym każdą decyzją rządzi pieniądz.

Wielokrotnie w mediach podkreślano, że dla Islandczyków ważne jest, co będzie za dziesięć,


dwadzieścia czy pięćdziesiąt lat. Szczycą się swoją umiejętnością przewidywania przyszłości, starają
się zatem oszczędnie gospodarować źródłami energii, nie wykorzystują natury do końca, dając jej czas
na odpoczynek i regenerację. Już od jakiegoś czasu myśli się o wprowadzeniu regulacji dotyczących
ograniczenia liczby turystów, na przykład o wprowadzeniu wiz. Nie zagarnia się całego dobra dla
siebie. Następne pokolenie także chciałoby czerpać ze źródła. Lepszy jest stały, ale niższy dochód niż
rzeka pieniędzy powoli mutująca w strużkę wody. Bo źródło wysycha. I gdy w końcu minie islandzkie
pięć minut, gdy hotele na pustkowiach popadną w ruinę, stając się opuszczonymi straszydłami,
a zadeptane tereny zarosną rzadką trawą, gdy wyjadą z Islandii tysiące emigrantów, którzy przyjechali
tu kilkadziesiąt lat temu, i gdy znowu wyspa zacznie wabić tajemniczością, wtedy znów nastąpi boom.
Bo przecież ludzie kochają jeździć tam, gdzie wydaje im się, że nikt przed nimi nie był.

Lubisz myśleć, że bardzo wiele zależy od pozytywnego nastawienia. Szczególnie w obcym kraju,
gdzie przybywasz jako emigrant czy turysta. Oczekiwania zaś niekoniecznie się spełniają, nawet gdy
przybierają formę hodowanych od lat marzeń. Ale gdy jesteś głęboko przekonany, że uzyskałeś
odporność na wszelkie przykre niespodzianki, wiadomo, że rozczarować może absolutnie wszystko:
brak klubu ze striptizem, brak świetnie zaopatrzonych sklepów na pustkowiu, nieobecność
MacDonalda, wieloryby, które raczą pokazać tylko płetwę, zabójcze ceny. W gruncie rzeczy jednak
nie to jest najważniejsze. W tym piekielnie drogim kraju, ale też samotnym, odludnym
i melancholijnym, jakim jest Islandia, dokąd może już nigdy nie wrócisz, gdy stoisz pośród
smaganych wiatrem pól lawy i oglądasz zielony taniec na niebie – nic nie ma i nie powinno mieć
znaczenia. Tym bardziej twoje rozczarowanie.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
KRYZYS
Późny wieczór, słońce dalej wysoko. Dziś nocujemy w samochodzie, by rano obudzić się
z widokiem na ocean. Odczuwanie czasu podczas białych nocy na Islandii jest jak maraton filmowy
z trzema częściami Władcy Pierścieni. W środku przysypiasz, a pod koniec coś sprawa, że chcesz
zobaczyć, wytrwać do końca. W Polsce już dwudziesta trzecia. Rozmawiamy przez telefon z Krystyną
Karolak-Kobryn, która wraz z mężem Sebastianem spędziła na Islandii pięć lat. W 2009 roku
postanowili spakować cały swój dobytek do wynajętego kontenera i spróbować życia w Norwegii,
która dla wielu ludzi w tamtym czasie była synonimem raju, krajem o wysokich zarobkach
i bezproblemowym życiu. Wzorcem skandynawskiej stabilizacji. Państwem opiekuńczym, które nigdy
nie zostawi cię samego. Z wszystkimi tego konsekwencjami.
Nie znamy Islandii sprzed kryzysu. Przeprowadziliśmy się na wyspę kilka lat po jego wybuchu,
więc widoczne oznaki tego, co wstrząsnęło krajem, pojawiają się tylko w opowieściach. Trzeba
dopytywać, bo w rozmowach temat ten poruszany jest niechętnie. Nawet wśród emigrantów kończy
się na anegdotkach związanych z islandzkim podejściem do kart kredytowych. Według obiegowej
opinii ten kawałek plastiku wyznacza pory roku lepiej od pogody. W zimie bierzesz kredyt na
wypasione święta, a latem kolejny, tym razem na wakacje. Wiosna i jesień służą do spłaty zadłużenia.
I tak w kółko.

Połączenie trwa. Nie widzimy swoich twarzy, ale czujemy, że tego wieczoru Islandia jest bliżej
Gdyni i ludzi wspominających swoje życie na wyspie. Krystyna mówi dużo. Ma dar opowiadania.
Słuchamy więc o tym, jak wyglądała Islandia przed napływem turystów, o samych Islandczykach,
pierwszych dniach po zapaści finansowej, kolejnej emigracji i dlaczego nie zamieszka ponownie
w Norwegii.
W jej wspomnieniach na pierwszy plan wybijała się islandzka tolerancja. Nie tylko w kwestii
ubioru czy zachowania, obejmowało to całą sferę poczucia wolności. Ludzie robili, co chcieli, nie
przejmując się tym, co mogą pomyśleć inni. Można było wyjść z domu w szlafroku bez obawy, że
kogokolwiek to zbulwersuje. Krystyna wspomina, że niedaleko ich wynajmowanego mieszkania
w centrum Reykjavíku była słynna piekarnia, do której wszyscy przychodzili w pidżamach na kakao
i drożdżówkę. Jej zdaniem Islandczycy to otwarty, wyluzowany naród, poza pięknym, śpiewnym
językiem cechuje go również niezwykłe poczucie własnej wartości i pewność siebie. Wielu
emigrantów przejmuje te cechy, przez co zmienia się ich podejście do wielu spraw. Nie tylko do
Islandii i Islandczyków, ale również do Polski, współemigrantów czy spraw kiedyś problematycznych.
– Kataklizmy na Islandii są wpisane w życie. Kiedyś na siódmym piętrze jednego z budynków
przeżyłam trzęsienie ziemi. Biurowiec dosłownie się kołysał. O sile wiatru przekonaliśmy się we
własnym mieszkaniu. Na początku, tuż po przeprowadzce, nie mieliśmy zasłon na trzech dużych
oknach balkonowych. Kiedy wiało, szyby dosłownie się wyginały, więc przerażeni, postanowiliśmy je
zakleić taśmą. To prowizoryczne wzmocnienie rozbawiało znajomego Islandczyka do łez. Pocieszał
nas, że ten budynek ma już kilka lat i jak dotąd żadna szyba nie wyleciała z powodu wiatru. Później
przymocowaliśmy grubą rurą do elewacji antenę satelitarną, która w trakcie sztormu została
dosłownie wyrwana z kawałkiem tynku i wisiała na kablu. Szczęśliwie wciągnęliśmy ją do wnętrza
i nie poleciała jak grille gazowe sąsiadów, trampoliny czy stoły ogrodowe. Stoicki spokój – tego nas
Islandczycy nauczyli. I sprawdzania, czy to, co przywlókł ze sobą wiatr, nie wylądowało na naszym
samochodzie.
Krystian Golik, przez wiele lat pracujący w Islandii jako inżynier, wspomina swoje pierwsze
trzęsienie ziemi. 17 czerwca, dzień niepodległości Islandii, sześć i pół stopnia w skali Richtera,
epicentrum w okolicach Selfoss. Mimo że było dość silne, mało kto z Islandczyków je odczuł. Wielu
ludzi dowiedziało się o tym z wiadomości albo dopiero na drugi dzień od tych, którzy wrócili
z domków letniskowych, masowo stawianych w tamtej okolicy. Było trochę zniszczeń, w mieszkaniu
Krystiana pękła ściana. Drugie trzęsienie nastąpiło kilka dni później o pierwszej w nocy.
– Koleżankę mieszkającą na poddaszu wyrzuciło z łóżka – wspomina Krystian. – Nie zapomnę
nigdy tego pomruku. Dosłownie głos ziemi. Głęboki i najgorszy dźwięk, jaki w życiu słyszałem. Po
tym wszystkim spałem z głową pod stołem. Budynki na Islandii są tak konstruowane, aby wytrzymać
trzęsienie do ośmiu w skali Richtera, ale lepiej dmuchać na zimne.
Razem z mężem Sebastianem, który na wyspie spędził jedenaście lat, Krystyna w każdej wolnej
chwili eksplorowała islandzkie pustkowia i znane dzisiaj z każdych przewodników atrakcje
turystyczne. Ponieważ nigdy nie planowali opuszczenia wyspy, na mapie miejsc do odwiedzenia
ciągle widnieją Fiordy Zachodnie i Vestmannaeyjar. Krystyna wyraźnie podkreśla, że nie chodziło
o koszty czy brak urlopu. Jak człowiek nie zamierza wyjechać z kraju, w którym żyje, buduje w nim
swoją przyszłość i jest mu naprawdę dobrze, to ma poczucie, że ze wszystkim zdąży. Z podróżami
również.
– Islandczycy twierdzą, że wyspa jest zadeptana, brudna, niszczona. Nie chodzą do restauracji, tak
jak kiedyś, bo ceny są kosmiczne, jedzenie fatalne, a wszystko, co się obecnie dzieje na wyspie, jest
nastawione wyłącznie na turystów. To mi się w głowie nie mieści. Pamiętam czasy, gdy jadąc na
lagunę lodowcową, nie widzieliśmy żadnego samochodu. Pod wodospadem Skógafoss stały może
dwie osoby. To samo po drodze do Seyðisfjörður. Pusta droga, chociaż to prawie siedemset
kilometrów.
Islandia była według nich krajem ogromnych możliwości. Jeżeli człowiek chciał się czegoś
nauczyć, Islandczycy chętnie szli na rękę. Wystarczyło dowieść, że jest się sumiennym, rzetelnym
i uczciwym. Po powrocie do Polski łatwiej było dostrzec kolejne różnice. Jedną z nich było podejście
pracodawcy do pracownika. I pracowników między sobą. Na wyspie ludzie się szanowali, panowała
atmosfera przyjaznej życzliwości i optymizmu.
– Na Islandii zawsze spotykałam się z pomocą i otwartością. Jeżeli chciałam się uczyć, zawsze mi
to ułatwiano. Nigdy nie było tak jak w Polsce, gdzie pierwsze pytanie brzmi: masz studia? Masz
wykształcenie w tym kierunku? Nie? A, to przykro mi. Nie, czegoś takiego nie było w Islandii. Za to
cenię ten kraj. W Polsce liczy się papier, na Islandii dostajesz szansę. Mam mnóstwo koleżanek, które
są pielęgniarkami. Pracują na wyspie w domach opieki, poniżej własnych kwalifikacji, choć za
większe pieniądze. Są o wiele bardziej doceniane niż we własnym kraju. Pamiętam, że naprawdę
chciało się tam pracować. Nie dość, że pensja była godziwa, to jeszcze człowiek czuł się szanowany.
Później przyszedł krach i wiele się zmieniło.

W filmie Inside Job w reżyserii Charlesa Fergusona, który pokazuje krok po kroku, jak doszło do
kryzysu w 2008 roku, usłyszymy, że katastrofę spowodowała prowadzona przez islandzki rząd od
2000 roku polityka deregulacji. Najpierw w odniesieniu do środowiska, potem gospodarki. Zaczęło się
od zgody na budowę ogromnej huty aluminium i wykorzystywanie źródeł geotermalnych przez
wielkie międzynarodowe korporacje. W tym samym czasie rząd sprywatyzował trzy największe banki.
Przez kilka lat te trzy stosunkowo nieduże banki, nigdy niedziałające poza granicami kraju, obracały
gigantycznymi kwotami. Pożyczkami szastano na prawo i lewo, nie zaprzątając sobie nadmiernie
głowy rzeczywistymi zdolnościami kredytowymi klientów. Do granic absurdu pompowano rynek
nieruchomości. Ponieważ ludzie dostawali tanie kredyty, kupowali mieszkania i domy, a także
wszelkie luksusowe dobra w poczuciu, że jakoś to będzie. Gotówka płynęła szerokim strumieniem,
a bankierów traktowano jak gwiazdy rocka. Klienci banków byli namawiani do pożyczek i jak
twierdzą Islandczycy, wystarczyło mieć naprawdę cokolwiek, by konsultanci dzwonili z ofertami.
– Pamiętam różne przekręty z kredytami – opowiada Sebastian. – Doradcy finansowi próbowali
wmówić ludziom, by brać je w innych walutach, frankach i jenach. My – gdy kupowaliśmy
mieszkanie w jednym z bloków w Hafnarfjörður, atrakcyjnej dzisiaj lokalizacji, wtedy określanej
„końcem świata” – wzięliśmy kredyt w koronie islandzkiej. W końcu w koronach dostawaliśmy
wypłaty. Wbrew obiegowej opinii, będąc emigrantem, nie było tak łatwo dostać pożyczkę. Bank
wszystko sprawdzał. Przed złożeniem wniosku dobrze było znaleźć kolejną pracę i zwiększyć zarobki.
Chodziła również fama, że należy mówić po islandzku, bo wtedy człowiek jest inaczej obsługiwany.
Oczywiście emigranci też kombinowali i kilku mających ustosunkowanych znajomych
przebywających na wyspie od dłuższego czasu postanowiło się dorobić. Oferowali znalezienie pracy
za konkretną kwotę. W euro. Haracz, jaki ściągali od nowo przybyłych, mocno napompował ich
portfele. Niektórzy nie mieli sumienia.
Luksus usypiał. Panowało powszechne poczucie dobrobytu i przekonanie, że wolność dają karty
kredytowe. Ludzie kupowali akcje jako zabezpieczenie na starość. Ostrzeżenia co trzeźwiejszych
dziennikarzy i niewygodne analizy niezależnych ekspertów dotyczące kondycji finansowej państwa
były przez polityków wyśmiewane bądź traktowane jako nierzetelne. Do samego końca politycy
twierdzili, że wszystko mają pod kontrolą. Propaganda sukcesu kwitła. Amerykańskie firmy
konsultingowe, przeprowadzające audyty w islandzkich bankach i funduszach inwestycyjnych, nie
dopatrzyły się nieprawidłowości. Agencja ratingowa zza oceanu była Islandią zachwycona. W lutym
2007 przyznała islandzkim bankom najwyższą notę A+++. Władzę przejęli finansiści i doprowadzili
kraj do ruiny. Po upadku banków w ciągu sześciu miesięcy stopa bezrobocia wzrosła trzykrotnie.
Wiele osób straciło wszystkie oszczędności, dorobek życia, akcje stały się kupą makulatury.
Przyczyn zapaści finansowej szukano w różnych obszarach, choć najtrudniej przychodziło
przyznanie się do własnej lekkomyślności. To, co się zdarzyło na Islandii, przypominało napad na
bank, tyle że od środka. Jedna z opinii brzmiała, że banki zbankrutowały, bo nie były w stanie spłacić
swoich należności. Miały za małe rezerwy, aby się utrzymać, ponieważ ci, którzy posiadali ogromne
pieniądze, nieustannie pożyczali sobie duże kwoty. Później te pieniądze były wyciągane w postaci
dywidendy. I tym sposobem zabrakło w bankach gotówki.

Krystyna wspomina pracę w domu opieki i opowieści starszych ludzi z przerażeniem


obserwujących to, co się na Islandii działo tuż przed kryzysem. Ciągle powtarzali: „Żeby ci wyszło na
zdrowie, żeby ci nie zaszkodziło”. Trauma głodu, często przez nich doświadczanego, odcisnęła
widoczne piętno. Niektórzy opowiadali, jak w najgorszych czasach rybacy w porcie rozdawali ryby,
dzieląc się połowem, by ludzie nie chodzili głodni. Dzisiaj przybywający na wyspę turyści ekscytują
się prymitywną i ubogą kuchnią islandzką, a przecież oni byli wręcz zmuszeni do jedzenia produktów
często dziwnych i nieświeżych. Nic nie mogło się zmarnować.
– Jak za czasów naszych dziadków. Starszy Islandczyk nigdy nie nałożył sobie na talerz więcej,
niż mógł zjeść, i dlatego ta niesamowita rozrzutność bardzo ich bolała. Opowiadali, jak wynosili się
do Reykjavíku w poszukiwaniu pracy i często ich domy służyły jako wakacyjne miejsce odpoczynku.
Potrafili żyć na kilkunastu metrach kwadratowych w dwunastkę, czternastkę. Kiedyś żyli biednie, ale
mieli więcej czasu dla siebie i na budowanie bliższych relacji z rodziną oraz innymi ludźmi.
Andri Snær Magnason, pisarz i filmowiec, w dokumencie Dreamland opowiada o swoim dziadku:
– Urodził się w 1919 roku. Być może należał do ostatniego pokolenia, które żyło w harmonii
z przyrodą. Ludzie z jego generacji uważali się za bogatych, bo nie byli głodni.

Kryzys wybuchł na Islandii w 2008 roku i sprawił, że wszyscy poczuli się tak, jakby zapadła się
pod nimi ziemia. Krystyna pracowała wtedy w szpitalu, opowiada o zmartwiałych ze zgrozy
Islandczykach słuchających emitowanego w telewizji przemówienia premiera, o codziennej rutynie
polegającej na tym, że pierwszą czynnością o poranku było czytanie wiadomości prasowych,
o ciągłym słuchaniu i oglądaniu serwisów informacyjnych. Ludzie cały czas ze sobą rozmawiali,
próbując przewidzieć najbliższą przyszłość.
– Bali się, że nie będą mieli co jeść. Wykupywano dosłownie wszystko. Cukier, mąkę, artykuły
pierwszej potrzeby. Półki w sklepach zrobiły się puste. Mam czterdzieści jeden lat i pamiętam
komunę, pamiętam kartki, ale nie pamiętam sytuacji, że będąc dorosłą osobą, zastanawiałam się, czy
w ogóle przeżyjemy. Nikt nie wiedział, co będzie. Spodziewaliśmy się wszystkiego. To była
kompletnie nowa sytuacja. – Krystynie trudno nawet po latach ukryć emocje. – Być może jako kobieta
nieco panikowałam, ale jak mogłam inaczej, skoro naprawdę nikt nie wiedział, co z nami będzie. Czy
odetną nam loty, czy uda się stamtąd uciec. Pocieszające dla mnie zawsze było to, że Islandczycy są
niezwykle twardzi. Wierzyliśmy w ich zaradność, chociaż jednocześnie byliśmy pewni, że kryzys
nauczy ich oszczędzania.
Filmy dokumentalne takie jak Pokłosie bankructwa czy Zysk za wszelką cenę: Wyspa zadłużenia –
upadek Islandii wiele mówią o wyspiarzach. Usłyszymy w nich między innymi, że Islandczycy byli
bardzo mocno zapatrzeni w Amerykanów. Duży wpływ na to wywarła obecność amerykańskich wojsk
rozlokowanych w bazie NATO w Keflavíku. Islandczycy – Skandynawowie przecież – częściej latali
na zakupy do Nowego Jorku niż do Sztokholmu czy Kopenhagi. Swego czasu więcej połączeń
lotniczych było do Stanów niż do Europy.
Po tym jak w mieszkańców Islandii uderzyła nowa rzeczywistość, rozpoczęły się demonstracje.
Spokojny dotychczas naród wyszedł na ulice, biorąc ze sobą garnki, patelnie, pokrywki i wszystko, co
było w stanie wydobyć z siebie wystarczająco głoś-ny jazgot. W lutym 2009 roku, na fali protestów
i po dwóch referendach, islandzki rząd upadł, a mieszkańcy odmówili przejęcia długów po prywatnych
bankach. Bankierów wsadzono do mamra.
Kryzys przyniósł kilka zmian, które do tej pory omijały Islandię. Przed zapaścią, mieszkając
w centrum Reykjavíku, nie trzeba było zamykać domów czy samochodów. Zdarzały się przypadki, że
zgubiony przez kogoś portfel z całą zawartością leżał przez kilka dni na słupku przy chodniku i nikt
go nie ruszył. Nikt niczego nie kradł. Dopiero krach wyzwolił złe instynkty. Zaczęły tworzyć się
szajki organizujące napady na mieszkania, garaże, domy. Właśnie wtedy Krystyna i Sebastian zostali
okradzeni we własnym mieszkaniu. Nie była to poważna kradzież, ale dawała do myślenia. Coś na
Islandii się skończyło. Przestała być krajem bezpiecznym i bezwarunkowo przyjaznym. Pozostałości
dawnej Islandii znaleźć można obecnie tylko na głębokiej islandzkiej prowincji.
Między innymi dlatego się wyprowadzili, chociaż powodów było więcej. Przede wszystkim kryzys
znacząco wpłynął na redukcję etatów. Posypały się zwolnienia i przy braku stabilizacji przeprowadzka
do bogatej Norwegii miała logiczne uzasadnienie. Poza tym wówczas nie było takiej liczby połączeń
lotniczych, dzięki którym latanie na wyspę jest obecnie czymś łatwym. Krystyna mówi wprost, że gdy
ma się dzieci i starszych, schorowanych rodziców, Islandia leży za daleko. Trudno budować trwałe
relacje międzypokoleniowe.
– Wyjeżdżając z Islandii, czułam się jednak, jakbym opuszczała drugą ojczyznę. To był dla mnie
wspaniały czas i miejsce do życia. Zawsze będę mieć do niej ogromny sentyment.
Norwegia, choć nie znaleźli tam swojego miejsca na ziemi, nauczyła skromniejszego życia. Na
Islandii życie płynęło pod znakiem karty kredytowej, a w Norwegii funkcjonowało się za gotówkę.
Krystyna wspomina, że znajomy Norweg wprost zwracał im uwagę, że robią zakupy
w niewłaściwym, droższym sklepie, kupują zbyt dużo niepotrzebnych produktów i w ogóle za dużo
jedzą. Przy wścibskiej naturze Islandczyków, potrafiących nieznajomą osobę wypytać o okoliczności
całego życia, wyciągając pikantne, prywatne szczegóły, zachowanie Norwega i tak było czymś, co ich
kompletnie zaskoczyło. W nowym miejscu, wychodząc z założenia, że nieznajomość przepisów
i obyczajów nie zwalnia od odpowiedzialności, próbowali się dostosować do norweskich wymagań.
Krystyna porównuje Norwegię do Islandii, podkreślając, że ta pierwsza to idealne miejsce do
wychowywania dzieci, ale tylko do momentu pójścia do szkoły. W Norwegii stracić dziecko jest
niezwykle łatwo, wystarczy jeden telefon do odpowiednich służb i uruchamia się cały złowrogi
proces. Również na Islandii nawet najmłodsi mogą zadzwonić pod wskazany numer zaufania, jeśli
czują się zagrożeni, ale traktowane jest to w „zdrowszy sposób”. Nikt nie zakłada z góry, że dziecko
jest maltretowane.
– Wiedzieliśmy, że mając dzieci, gdy zapraszam znajomych, nie mogę postawić alkoholu na stole.
To nie jest dobrze widziane. Na Islandii podejście do dzieci jest inne. Są na przykład przepisy
regulujące, do której pociecha może być na zewnątrz, kiedy słońce właściwie nie zachodzi. Wiadomo,
że nie da się dziecka zapędzić do łóżka o dziewiątej, skoro do północy jest jasno. Islandczycy potrafią
mieć zdrowe podejście. W Norwegii nie ma takiej opcji. Kiedy moje dziecko miało kolkę i strasznie
płakało, sąsiadka, Norweżka, przybiegała co chwilę sprawdzać, czy aby przypadkiem go nie
maltretuję. Islandczyk potrafi zabrać córkę do restauracji i wypić piwo. Nie goni go żaden urząd do
spraw dzieci, wmawiając, że jest złym rodzicem. W pewnym sensie to był powód naszego wyjazdu
z Norwegii.
Krystyna powtarzała, że jej rodzina nie może żyć w kraju, gdzie kładąc się do łóżka, będzie się
myśleć, co wydarzy się następnego dnia. Bo dzieci rosną, mówią różne rzeczy. Mogą coś dodać,
wyobraźnia dziecka jest nieprzewidywalna. Nie mogła żyć w lęku, że coś się stanie, ona pójdzie do
pracy, jej dziecko do przedszkola lub szkoły i już nigdy go nie zobaczy. Taki lęk nigdy nie
towarzyszył jej w Islandii. Była przerażona, czytając historię w jednym z norweskich magazynów, że
podano w wątpliwość jakość opieki matki z powodu kanapki dla dziecka z białego chleba. Tego typu
pieczywo było, według urzędu, oznaką, że matka nie dba o zdrowie dziecka. Wiedziała, co może się
zdarzyć – mogą wpaść do domu i sprawdzić zawartość lodówki. Na Islandii było to nie do pomyślenia.
Przeskok był więc ogromny. Na wyspie mieli kilka źródeł dochodu i żyło im się naprawdę bardzo
dobrze. W Norwegii przez kilka miesięcy Krystyna nie mogła znaleźć pracy. Zderzała się ze ścianą
oczekiwań i możliwości.

Nasza rozmowa zbliża się ku końcowi. Czujemy się trochę tak, jakbyśmy byli na miejscu Krystyny
i Sebastiana. Znów w mediach Islandia jest najdroższa, najzdrowsza, najpiękniejsza. Podobnie jak
niespełna dziesięć lat temu, wyraźnym znakiem nadchodzącego kryzysu są niebotyczne ceny
mieszkań. Wśród emigrantów i Islandczyków co jakiś czas przewija się w wypowiedziach nuta strachu
przed tym, co może nadejść. Jednak nasi rozmówcy zdają się o tym nie pamiętać, jakby czas spędzony
na Islandii był czymś magicznym.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
ZABIJANIE OWIEC TO DOBRY TEMAT
Rozpaliliśmy grilla w odosobnionym miejscu. Czekaliśmy kilka minut, by droga była całkowicie
pusta, i przejechaliśmy kilkaset metrów w stronę oceanu, chowając samochód za skałami. Gdy
w sezonie pragnie się choć przez chwilę pobyć w samotności, trzeba dużo sprytu. Jadący za nami
zwykle skręcają w tym samym miejscu, myśląc, że zmierzamy w jakieś magiczne ostępy, by zobaczyć
kolejną atrakcję, którą oni jakimś cudem przegapili. Tym razem się udało, na grillu skwierczy papryka
i kilka sztuk islandzkich parówek. Zabraliśmy w podróż wszystkie siedem tomów Eyðibýli á Íslandi.
Podczas rzadkich postojów zagłębiamy się w lekturze, poszukując czegoś wyjątkowego, ale wszystko
zlewa nam się w jedno. Kończymy jeść, zbieramy śmieci i odpalamy silnik.
W kolumnie aut przejeżdżamy przez Vík, liczące około trzystu mieszkańców miasteczko na
południu, gdzie prawdopodobnie wszyscy się znają. Podczas naszego ostatniego pobytu tutaj we
wrześniu 2015 roku miejscowość była prawie pusta. Luzy nawet w zwykle przepełnionym hotelu
Edda, brak kłopotów z zaparkowaniem, na jedzenie czekaliśmy nie dłużej niż pół godziny. Trafiliśmy
na rzadko zdarzający się czas, dający niezwykły przywilej indywidualnego, a nie zbiorowego
odczuwania tutejszej przyrody, samotnych wędrówek po czarnych piaskach, oglądania niesamowitych
formacji skalnych przypominających mroczne wieże z fantastycznych powieści Roberta E. Howarda.
Nad nami latały stada ptaków, wiatr był łaskawy, więc odwiedziliśmy tutaj wszystkie miejsca warte
zobaczenia.
Zatrzymujemy się na stacji benzynowej. Wewnątrz nie udaje się przebić przez tłum, by chociaż
kupić kawę. Skorzystanie z toalety to dwadzieścia minut w długiej kolejce. Przed dwiema
restauracjami stoją ludzie, czekając, aż zwolnią się miejsca. Podczas tankowania poznajemy
Sigmundura. Niewysoki jak na Islandczyka mężczyzna, wyraźnie po sześćdziesiątce, ma problem
z obsłużeniem dystrybutora. Ledwo mówi po angielsku, ale udaje nam się go zrozumieć. My też
składamy poszczególne zdania ze zlepku islandzkich i angielskich słów. Wywiązuje się rozmowa. Po
wspólnej ocenie nieciekawych warunków pogodowych pytamy go oczywiście o opuszczone budynki.
– Mój kuzyn z Neskaupstaður za kilka milionów koron kupił pięć lat temu jedną z opuszczonych
farm przy jedynce. Ma tam teraz miły hotelik. Ale ja go, kurwa, nie lubię. Pokłóciliśmy się dawno
temu, lecz mieliśmy dobry powód. Kobieta. – Sigmundur uśmiecha się. – Od dwudziestu lat moja
żona – dodaje i już wyraźnie rozbawiony mówi nam, że opuszczonych miejsc jest tu tyle, iż na pewno
znajdziemy coś po drodze. Nie są jednak tak ciekawe jak opuszczone mosty. Sugeruje, że to nimi
powinniśmy się zainteresować.
Uzupełniamy paliwo i ruszamy na wschód. Zaczęło się przejaśniać. Wprawdzie przyjechaliśmy tu
w poszukiwaniu historii upadłych fabryk, opuszczonych farm i domów, ale nie możemy sobie
podarować obejrzenia jeszcze raz prastarych lodowców w Parku Narodowym Skaftafell. Zjeżdżamy na
szutrową ścieżkę prowadzącą do Svínafellsjökull, gdzie spokojnie dryfują ogromne kawały lodu.
Pozornie białe, mają wiele kolorów. W mętnej brunatnej wodzie przesuwa się ociężale pięciometrowa
bryła od góry pokryta szarością i czernią pyłu wulkanicznego sprzed tysięcy lat. Wewnątrz i u
podstawy pulsuje najczystszy błękit skrywający niejedną tajemnicę z przeszłości Ziemi. Całość
wygląda jak garnitur nierównych zębów morskiego potwora. Zwracamy uwagę na pamiątkową tablicę
odbijającą nikłe promienie słońca. 1 sierpnia 2007 roku dwóch niemieckich turystów, Matthias Hinz
i Thomas Grundt, zaginęło podczas wspinaczki na lodowiec Svínafellsjökull. Nie pojawili się na
pokładzie samolotu, którym mieli wrócić do Niemiec, ale ich zaginięcie zgłoszono dopiero 17
sierpnia. Po niecałym tygodniu odkryto ich namioty, rozbite w nietypowym miejscu, wysoko przy
jęzorze lodowca Vatnajökull. Poszukiwania utrudniały fatalna pogoda, brak widoczności i trudne
ukształtowanie terenu. 27 sierpnia akcję ratowniczą przerwano. W 2010 roku turyści znaleźli stare
liny, zapewne należące do Niemców. Wszczęto ponownie poszukiwania. Ciał nigdy nie odnaleziono.
To była największa akcja poszukiwawcza w historii Islandii. Większe środki zaangażowano dopiero w
styczniu 2017 roku w poszukiwania zaginionej dwudziestolatki Birny Brjánsdóttir. Jej ciało
znaleziono po tygodniu.

Na parkingu w okolicach laguny lodowcowej nie ma wolnego miejsca. Jedziemy więc dalej,
omijając jezioro Jökulsárlón – jedną z głównych atrakcji Islandii. Postanawiamy dojechać dziś do
Höfn, dwutysięcznego miasteczka, gdzie przenocujemy na polu namiotowym. Po lewej, w słońcu,
ciągle skrzy się lodowiec, po prawej kolejne opuszczone farmy. W jednej z nich przed wiatrem
chowają się islandzkie konie, o których napisano chyba wszystko. Islandczycy już prawie przestali się
obrażać za nazywanie tych silnych zwierząt kucykami. Reagują najwyżej grymasem zniesmaczenia.
W końcu, gdy ktoś płaci ogromne pieniądze za możliwość wycieczki na grzbiecie islandzkiego konia,
niech nazywa go sobie jak chce.
Rozległe zielone pastwiska i wzniesienia od góry do dołu upstrzone są białymi plamami. Owce,
tak chętnie fotografowane przez turystów, coraz rzadziej uciekają przyzwyczajone do zatrzymujących
się co chwilę aut. Utrzymują jednak nieprzekraczalny dystans pięciu metrów. Po przekroczeniu tej
granicy pozostaje już tylko zoom w aparacie. Dla wielu osób to właśnie owce, islandzkie konie
i maskonury tworzą klimat tego kraju. Spotkaliśmy je na drodze kilkadziesiąt razy. Za potrącenie
owcy grozi wysoka grzywna, lecz w rowach na zachodzie kraju widzieliśmy kilka martwych sztuk.
Zwalniamy więc i cieszymy się Islandią. Ruch wyraźnie osłabł i można podziwiać skąpane
w chmurach szczyty, gigantyczne tęcze, wielobarwne rośliny na stokach gór wyglądające jak plamy
farb na roboczych spodniach. Po kilku godzinach spokojnej jazdy dojeżdżamy do Höfn, gdzie na polu
namiotowym nie ma już dla nas miejsca. Śpimy więc w samochodzie na parkingu. Wybralibyśmy
z chęcią bardziej urokliwe miejsce, lecz po dwóch dniach podróży musimy się umyć. W łazienkach
tłumy, na prysznic czekamy godzinę. Woda jest letnia, ale nie cuchnie jak ta w Reykjavíku. Do późna
słuchamy niemieckiego techno i odgłosów imprezy z pobliskiego kampera. Nie chce nam się już stąd
ruszać. Zasypiamy, gdy nad polem namiotowym wschodzi na nowo słońce i wszystko cichnie.

Budzimy się przed dziesiątą. W środku jest gorąco jak w piekle. Sny podczas podróży po Islandii
różnią się od tych zwykłych, jakie nawiedzają w domowym zaciszu. Zaczynasz je miewać, gdy
nadchodzi specjalny rodzaj nasycenia zwany „przebodźcowaniem”. Pojawiają się w nich droga, ptaki,
konie, abstrakcyjne piękno. Islandia budzi w wielu ludziach coś, czego do tej pory nie znali.
Syberyjska tundra, ogromne pustkowia USA, bezdroża Afryki – wszędzie tam można znaleźć podobne
rzeczy, ale nie można z całą pewnością powiedzieć, że jesteśmy bezpieczni. Tutaj jest inaczej. Dni jak
ten, które rozpoczynają się słońcem, widokiem owiec za oknem i wąsatym grubasem biorącym
prysznic za pomocą węża do mycia auta, nadają islandzkiej rzeczywistości lekko absurdalny posmak.
Trudno się otrząsnąć z tego wrażenia. Dopiero po wejściu do auta i odpaleniu silnika jesteśmy gotowi
dalej podziwiać cuda tego świata.
Pole namiotowe nadal gwarne, chociaż sporo osób udało się już w dalszą drogę. Kosze są
przepełnione, śmieci wylewają się na chodnik i panoszą po wydeptanej trawie. Myjemy zęby, pijemy
poranną kawę na stacji benzynowej i razem z kilkoma Islandczykami oglądamy w telewizji mecz
mistrzostw Europy w piłce nożnej. W niewielkim centrum miasteczka odnajdujemy budynek
informacji turystycznej. Pracująca tam starsza kobieta nie wie nic o ciekawych, opuszczonych
farmach. Śmieje się i opowiada, że kiedyś jako mała dziewczynka bawiła się w takich miejscach, ale
zarówno młodość, jak i ruiny dawno zabrał czas. Proponuje jednak, że zadzwoni do rzeźni, gdzie
pracuje jej dobry znajomy. W Höfn znajduje się wielka przetwórnia mięsa, o tym możemy
porozmawiać. Kupiliśmy chwilę wcześ​niej książkę o islandzkich potworach, więc zapewne pomyślała,
że mamy specjalne zainteresowania. Dzwonimy do przyjaciela kobiety, ale telefon milczy.
– Szkoda. Rzeźnia i zabijanie owiec to dobry temat. To tradycja. Czasami zabija się tu ponad
tysiąc owiec dziennie – mówi z dumą, a my unosimy brwi. Kobieta to zauważa i zaczyna wyjaśniać: –
Nie mam absolutnie żadnych uczuć podczas podrzynania im gardeł. Pracowałam kiedyś w rzeźni i w
porównaniu z siedzeniem tutaj to było coś! Hodowla owiec na Islandii jest równie stara jak nasza
historia. Turyści bardzo często jedzą to mięso, a jak im opowiadam, jak się zabija te ich biedne
owieczki, od razu jakoś bledną. Szczególnie hippisi. A przecież to dla nas jak zbieranie owoców.
Jagnięta rodzą się na wiosnę, spędzają całe lato na świeżym powietrzu, pasą się na naszych wielkich
łąkach i nikt im nie przeszkadza. Są absolutnie wolne i szczęśliwe. Ich dieta, przez zakaz stosowania
na Islandii hormonów, jest w stu procentach naturalna. Wiecie, jaka jest islandzka pogoda, czyste
powietrze i świeża górska woda. Jakieś pestycydy czy inne świństwa są tu po prostu niepotrzebne.
W Towarzystwie Rolniczym na Islandii zarejestrowanych jest ponad trzy i pół tysiąca farmerów,
lecz ich liczba ciągle spada. Większość gospodarstw jest niewielka. To rodzinne grunty i biznesy,
bardzo często w tych samych rękach są od pokoleń. W ostatnich latach młodzi Islandczycy tracą
zainteresowanie pracą w rzeźni, a w ich miejsce zatrudniani są emigranci i pracownicy sezonowi z
zagranicy. Kobieta rzeźnik, której imienia nie poznaliśmy, rzuciła nam jeszcze na pożegnanie
ostrzeżenie dotyczące miejsca, gdzie właśnie mieliśmy się udać.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
MGŁA
Pogoda się psuje, przed nami jeszcze dziesiątki kilometrów. Po obu stronach drogi widać ukryte za
ścianą mgły domy, zamieszkane i opuszczone. Nad fiordem również mgła. Budynki na drugim brzegu
wyglądają jak z horroru The Mist Franka Darabonta według opowiadania Stephena Kinga – tajemniczo
i przerażająco. Ukryte w chmurach szczyty gór łypią na nas, gdy skręcamy na przylądek Stokksnes,
zwany też Horni (Rogiem). Nastrój spada, posępniejemy, przestajemy rozmawiać i wpatrujemy się
tylko w krople odbijające się od szyb. Z kilku opuszczonych domów z początku ubiegłego wieku
wychodzą turyści, którzy schronili się tam przed padającym deszczem. Podobnie jak na Fiordach
Zachodnich, od zawsze w tym miejscu łatwo było o materiał budowlany – ocean wyrzucał bale
syberyjskiego drewna – stąd wiele pustych farm z różnych okresów.
Zostaliśmy ostrzeżeni przez kobietę rzeźnika, że właściciel tamtejszego muzeum jest dziwadłem,
bierze opłaty za wejście na swój teren. „To rzadkość na Islandii, bo natura powinna być tu dostępna
dla każdego”, mówiła. Gospodarz tych ziem wygrał niejako los na loterii, ponieważ na cyplu znajduje
się baza NATO, którą można pooglądać z daleka, chociaż to żadne cudo. Tylko sferyczny kształt,
prawdopodobnie antena, schowany między łubinami, ma skromną wartość fotograficzną. Ale
niedaleko, również na jego działce, zbudowana została wioska islandzkich wikingów do filmu
najbardziej znanego reżysera z wyspy Baltasara Kormakura. Właściciel kasuje więc kilkaset koron za
wstęp, ostrzegając przechodniów sugestywną tabliczką z napisem: „Idź dalej, jeśli zapłaciłeś.
Zatrzymaj się, jeśli nie zapłaciłeś”. Przekreślono na niej topornie narysowany samochód z ludzikiem
za kierownicą. Wygląda jak dzieło jednego z dziesięciu przedszkolaków z pobliskiej wioski.
Przed niewielkim budynkiem o nazwie Café Viking leży trzymetrowy szkielet morskiego potwora,
prawdopodobnie finwala, może orki. Zaraz obok czaszka i żebra płetwala, choć równie dobrze może
być to cokolwiek, co ocean wyrzucił na brzeg w pobliżu farmy. Sam przylądek położony jest
przepięknie. Wzdłuż wybrzeża można oglądać i fotografować bez końca liczne tu wraki statków.
Można też chodzić po czarnych piaskach skąpo obrosłych trawą i słuchać miejscowych legend. Jednak
Horni tchnie olbrzymim smutkiem. Jakby pobliska baza emitowała złą energię, pokrywając okolicę
gigantycznym kloszem. Wszędzie leżą porozrzucane śmieci, Café Viking prezentuje się gorzej niż
zapomniany zajazd przy bocznej drodze, w środku wizualny miszmasz i absurdalnie wysokie ceny.
Oprócz gofrów do kupienia zwykłe kamienie z namalowanymi na nich runami, nieliczne książki,
ohydna kawa. To dziwne, ale nie odczuwamy przyjemności obcowania z tym miejscem, jego piękna
i oddechu. Obiecujemy sobie więcej tu nie wracać. Wsiadamy do samochodu. Gdy po kilku
kilometrach wyboistej drogi docieramy do asfaltu, dziwne wrażenie mija. Słońce znów wyjrzało zza
chmur.

Na wybrzeżu Fiordów Wschodnich, w Hafnarnes, znajduje się opuszczony dom nazywany


Þiljuvellir. Do wnętrza wchodzimy po skruszałych, popękanych schodach, porośniętych mchem.
W środku ruina, brak podłogi, powybijane szyby. Niewielka kuchnia z widokiem na piękną latarnię
morską jest chyba najbardziej sponiewierana, więc udajemy się do innego pomieszczenia – kiedyś
salonu. Tam przynajmniej jest jeszcze fotel przypominający swoje widmo z zeszłego wieku. Przez
resztki brudnej szyby widać ogromną górę, śpiącą przy krajowej jedynce. Na ścianie wysmarowane
nazwy zespołów rockowych, swastyka i wielki napis „Fuck the police”. Czytamy, że niedaleko
Þiljuvellir znajdują się fundamenty, na które siedemdziesiąt siedem lat temu przeniesiono francuski
szpital. W 2010 po raz drugi wyrwano go bez korzeni i dano nowe życie w miejscowości
Fáskskrúðsfjörður, dokąd właśnie zmierzamy.
Zza góry wyłania się niewielkie miasteczko, na przełomie XIX i XX wieku jedna z głównych
siedzib francuskich rybaków. Jest wczesne popołudnie, parkujemy przed hotelem Foss, powstałym
z dawnego szpitala. Miejscowi mówią, że ponad sto lat temu budynek nawiedzały duchy francuskich
marynarzy, których szczątki spoczywają na pobliskim cmentarzu. Wielu z nich było pacjentami
starego szpitala. Oglądając archiwalne zdjęcia budynku, stojącego niegdyś blisko domu Þiljuvellir,
nietrudno uwierzyć w te historie. Po przeciwnej stronie drogi, w piwnicy starej przychodni urządzono
interaktywne muzeum, gdzie można zobaczyć, jak mieszkali marynarze pod koniec XIX stulecia.
Długi tunel wypełniony figurami woskowymi, kajutami, odnalezionymi pamiętnikami, zdjęciami
i akcesoriami religijnymi ciągnie się pod ulicą, łącząc stary szpital z przychodnią. Na myśl przychodzi
nam norweskie muzeum Fram, którego islandzka wersja, mimo że uboższa, również robi duże
wrażenie.
Coraz częściej na Islandii opuszczone budynki zyskują drugie życie. Wszystko z myślą
o turystach. Dobrymi przykładami są przerobione na hotele latarnie morskie Dyrhólaey na południu
kraju i Hornbjargsviti ukryta w dzikim Hornstrandir na Fiordach Zachodnich. Na hostel adaptowano
także kościół o nazwie Kirkjubær w miejscowości Stöðvarfjörður. Drugą szansę dostała przetwórnia
dorsza w Breiðdalsvík, przerobiona na sale konferencyjne. W 2011 roku w Arngerðareyri na Fiordach
Zachodnich opuszczoną posiadłość kupiło małżeństwo z Niemiec. Trudno jej nie zauważyć. Budynek
ma niepowtarzalny charakter, wygląda jak zamek. Nie bez powodu miejscowi mówią na niego
Kastallin. Nowi właściciele zwrócili się do wszystkich, którzy mają jakiekolwiek informacje o tym
miejscu, by przesyłali stare dokumenty, zdjęcia i historie. Zamiast rozpadu – dom powoli ożywa.
Kosztowna renowacja ma przywrócić „zamkowi” dawny blask.
Na wschodzie islandzka jedynka co jakiś czas zamienia się w szutrową drogę. Leniwe owce
uciekają dopiero na dźwięk klaksonu. Często biegną kilkadziesiąt metrów przed samochodem,
a potem spoglądają na nas głupkowatym, tępym wzrokiem. Słońce wisi wysoko, prawie nie ma chmur.
Akurat w tym miejscu pogoda jest łaskawa. W oddali majaczy coś, co wygląda jak wielka przetwórnia
ryb. Bo czym innym można się tu zajmować? Dookoła tylko wysokie góry, trawa i granatowy fiord.
Kto by przypuszczał, że w sielskiej miejscowości Reyðarfjörður, widocznej na horyzoncie, rozsiadła
się „największa islandzka pomyłka”.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
ALUMINIUM
25 sierpnia 1970 roku, nocą, wysadzona została tama budowana na rzece Laxá, niedaleko jeziora
Mývatn. Odpowiedzialność za ten czyn wzięło na siebie ponad sto osób, miejscowych farmerów
pragnących uratować swoje tereny i zapobiec nieodwracalnej degradacji ekosystemu, którą bez
wątpienia spowodowałoby wybudowanie nowej potężnej hydroelektrowni. Cztery lata później
islandzki rząd zaakceptował ustawę chroniącą obszary wokół Mývatn, a akt desperacji farmerów prasa
nazwała najpotężniejszym i najbardziej niezwykłym wydarzeniem w historii islandzkiego ruchu na
rzecz ochrony środowiska. To, czego dokonali farmerzy z północy, nie udało się powtórzyć na
Fiordach Wschodnich. Wiele lat później film dokumentalny Dreamland w reżyserii Þorfinnura
Guðnasona i Andriego Snæra Magnasona w brutalny sposób rozprawił się z mitem nieskazitelnej
Islandii. Przy wsparciu polityków i w interesie ogromnych międzynarodowych korporacji
w Reyðarfjörður wybudowano hutę, o której wspominał Tolli Morthens.

Dzięki nadprodukcji prądu, jaką Islandia osiągnęła w 1995 roku, inwestycjami w tym kraju
zainteresowały się największe korporacje świata. Były wśród nich również te, które oskarżano
o spowodowanie wielkich katastrof ekologicznych, korupcję i łamanie praw człowieka. Islandia stała
się łakomym kąskiem dla firm produkujących aluminium. W 2002 roku podjęto decyzję – największa
huta powstanie na wschodzie Islandii. Aby sprostać jej potrzebom energetycznym, postanowiono
wybudować ogromną tamę z hydroelektrownią, wykorzystującą siłę rzek płynących z lodowca
Vatnajökull. Rok później, w marcu, na lotnisku w Egilsstaðir wylądował Alain Belda, prezes
i dyrektor generalny koncernu Alcoa. Witano go z wszelkimi honorami. W miejscowości
Reyðarfjörður, wybranej jako miejsce inwestycji, zawisły flagi z nazwą korporacji. Ludzie nosili
koszulki z napisami: „Kocham Alcoa”, „Witamy w Reyðarfjörður”. Zapanowały ogólne radość
i podniecenie podsycane nadzieją, że wreszcie coś się zmieni. Mała rybacka wioska, której obiecano
rozwój, budowę nowych mieszkań i hali sportowej, dostała w tamtym czasie swoje pięć minut.
W marcu 2003 roku podpisano kontrakt na budowę huty aluminium Alcoa Fjarðaál i oddalonej od niej
o siedemdziesiąt pięć kilometrów hydroelektrowni Kárahnjúkar.
– Robiłem analizę widokową i pomiary pod linię wysokiego napięcia, która w przyszłości miała
iść od tamy w kierunku zachodnim, czyli w stronę Reykjavíku, przez cały interior, wodospad Gullfoss,
a później schodzić górami do stolicy – mówi Krystian Golik, polski geodeta pracujący wtedy
u islandzkiego podwykonawcy. – Zlecenie dostaliśmy od firmy Orkuveita, potentata w dystrybucji
energii. Duża presja, terminy goniły, byliśmy przemęczeni. Lokalizacja tamy w niewielkiej odległości
od huty wynikała z chęci zminimalizowania strat energii w przesyle. Dodatkowo o wyborze miejsca
zdecydowały stały dostęp wody z lodowca i szybki nurt rzek polodowcowych. W hucie planowano
wykorzystanie działających na prąd pieców łukowych. Piece takie pobierają bardzo dużo energii, która
na Islandii kosztowała grosze. Projekt został przyjęty. Niestety, doszło do katastrofalnej degradacji
środowiska.
Liczono, że budowa tamy rozrusza tamtejszy rynek pracy, lecz w rzeczywistości ponad
siedemdziesiąt procent zatrudnionych stanowili obcokrajowcy, głównie Polacy.
– Nie chciałbym trafić do Kárahnjúkar – wspomina Krystian. – Prawa pracowników były
notorycznie łamane. Pisały o tym media. Robotnicy mieli problemy z wypłatami, z rozliczaniem
godzin. Fatalne warunki, kompletne pustkowie u podnóża lodowca, wiele wypadków, w tym kilka
śmiertelnych.
Inwestycja wzbudzała ogromne emocje. Zwłaszcza budowa hydroelektrowni Kárahnjúkar, co
wymagało zalania kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych obszaru uznawanego za drugi
najbardziej dziki i nieskażony ludzką ręką w całej Islandii. Politycy cynicznie przekonywali, że nie
jest taki wyjątkowy, a nawet – jak na islandzkie standardy – dość przeciętny, nie ma czego żałować.
To nie przekonało ani Islandczyków, ani wielu ludzi z całego świata, którzy przybyli na Islandię, by
osobiście wesprzeć potężniejącą akcję protestacyjną. Demonstrowano w Reykjavíku, ekolodzy
rozbijali obozowiska nieopodal tamy, próbowali zablokować budowę. Władze potraktowały protesty
jako zagrożenie strategicznych interesów kraju, zmobilizowano wielkie siły porządkowe.
W akcji przeciwko budowie tamy, a później przeforsowaniu, aby jej nie użyto do spiętrzenia wody,
brała udział matka słynnej piosenkarki Björk. Dzięki jej dwudziestodniowemu strajkowi głodowemu
sprawę nagłośniły zagraniczne media. Wsparcie dla protestujących zaczęło napływać od znanych
naukowców oraz artystów. Ragnar Axelsson, znany fotograf, laureat wielu prestiżowych nagród,
współpracownik między innymi „National Geographic”, „Sterna”, „Le Figaro”, wykonał
dokumentację zdjęciową przedstawiającą niezalane jeszcze tereny, które miały stać się zbiornikiem
Hálslón. Fotografie zamieściło wiele gazet na całym świecie. O rozmiarze zbiornika świadczy to, że –
jak oszacowano – potrzeba roku, aby rzeki spływające z lodowca były w stanie go napełnić.
W 2012 roku aluminium stanowiło już czterdzieści procent całego eksportu Islandii. Aż
siedemnaście procent całej produkcji pochodziło z Reyðarfjörður. Około trzysta czterdzieści ton
rocznie. W tym samym roku przeprowadzono sondaż, wykazujący, że aż pięćdziesiąt sześć procent
Islandczyków jest zadowolonych z tego, iż ich kraj produkuje aluminium, a tylko dwadzieścia
chciałoby zaprzestania rozwoju w tej gałęzi przemysłu. Islandczycy nie wiedzieli jeszcze o awarii
w hucie, do której doszło w październiku. Według raportu producenta awaria nie spowodowała
znacznych zanieczyszczeń, a stężenie fluoru było w granicach normy.
W styczniu 2014 roku wyniki swoich badań przedstawiła jednak Islandzka Agencja Środowiska.
Dane były alarmujące: stężenie fluoru na farmach leżących w okolicy huty aluminium Alcoa Fjarðaál
przekraczało znacznie dopuszczalne normy, owce oraz jagnięta żyjące na tych terenach cierpiały
z powodu zatrucia toksycznymi substancjami. Farmerzy z Reyðarfjörður, którzy zwrócili się do Alcoa
o natychmiastowe zaprzestanie emisji fluoru, opierali swoje zarzuty nie tylko na widocznych
oznakach zatruć, ale również na niespełnionych obietnicach, jakie korporacja złożyła im przed
budową huty. Wykorzystywane maszyny miały być wysokiej jakości, a sama produkcja przyjazna dla
środowiska i mieszkańców. Koncern przyznał, że normy zanieczyszczenia zostały przekroczone,
i obiecał zminimalizowanie emisji toksycznych substancji.
Nie inaczej było z Kárahnjúkar i słynnym jeziorem Lagarjólt. Rozpad ekosystemu spowodowany
zamulaniem drogi wodnej do tamy doprowadził do drastycznego zmniejszenia ilości ryb oraz
zależnych od nich ptaków. Budowa od samego początku wzbudzała emocje i protesty związane nie
tylko z kwestiami ekologicznymi. Koncern Alcoa unikał płacenia podatków, co nagłośniła prasa,
a także stosował różnego rodzaju kombinacje finansowe, by maksymalizować zyski.
Może się okazać, że nie to jest jednak najgorsze. W 2016 roku opublikowano analizę wykonalności
projektu polegającego na połączeniu Islandii z Wielką Brytanią podwodnym kablem energetycznym.
Decyzja jeszcze nie została podjęta, lecz zrealizowanie tej wizji wiąże się z budową na Islandii
jeszcze dwóch nowych hydroelektrowni, każdej o rozmiarze Kárahnjúkar, oraz podwyżką cen energii
elektrycznej.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
17. Wrak samolotu Douglas Dakota DC-3, plaża Sólheimasandur, południowa Islandia
18. Laguna lodowcowa Jökulsárlón, południowo-wschodnia Islandia

19. Na opuszczonej farmie w Þiljuvellir, wschodnia Islandia


20. Przylądek Horni, baza NATO we mgle, wschodnia Islandia

21. Huta aluminium w Reyðarfjörður, wschodnia Islandia


22. Martwy finwal, Norðurfjörður, Strandir

23. Opuszczona farma, południowa Islandia


24. Konie na pastwisku w okolicy Höfn, wschodnia Islandia

25. Seljavallalaug, najstarszy odkryty basen na wyspie, południowa Islandia


26. Opuszczony Djúpavík, jeszcze przed rozpoczęciem remontu przetwórni oraz domu dla kobiet,
1986

27. Gjögur, widok na zatokę Trékyllisvík, Fiordy Zachodnie

28. Fiordy Zachodnie


29. Dom dla kobiet w Eyri, opuszczonej przetwórni śledzi, Ingólfsfjörður, Strandir

30. Owce przy drodze prowadzącej do Finnbogastaðir, Strandir


31. Opuszczona farma Bakkasel, północna Islandia
32. Stos kamieni na czarnej plaży w Vík, południowa Islandia
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
PASTOR
Udajemy się do miasta Egilsstaðir. Uważane obecnie za stolicę wschodniej Islandii, liczy około
dwóch i pół tysiąca mieszkańców. W 1940 roku to tętniące życiem, największe miasto w regionie
Austurlad było zaledwie farmą. Na niewielkim wzniesieniu znajduje się nowoczesny kościół, gdzie
mamy umówione spotkanie. Na pierwszy rzut oka Þorgeir Arason to po prostu uśmiechnięty, łysy
mężczyzna, w okularach z cienkimi oprawkami mocno osadzonymi na szerokim nosie. Dziwne, ale
przy Þorgeirze trudno się nie uśmiechać. Trochę nam niezręcznie, bo przyjechaliśmy tutaj pytać
o śmierć i samotność. Podobno na Islandii człowiek żyjący samotnie i w oddaleniu od skupisk
ludzkich, kiedy umrze, może zostać znaleziony dopiero po kilku tygodniach. Chcemy się dowiedzieć,
czy podobne historie, krążące wśród emigrantów, są prawdziwe.
Þorgeir Arason jest proboszczem parafii Kościoła ewangelicko-luterańskiego w Egilsstaðir na
wschodzie Islandii. Razem z dwoma innymi pastorami służy aż w czternastu parafiach zamieszkanych
przez około cztery tysiące czterysta osób. Oprócz „zwykłej” posługi duszpasterskiej, takiej jak
regularne nabożeństwa, przygotowania do konfirmacji, chrzty, śluby i pogrzeby, zajmują się też inną
działalnością: szkółką niedzielną, klubami i dwoma chórami dla dzieci i dorosłych, regularnymi
spotkaniami modlitewnymi w dwóch domach opieki i w ośrodku opieki dziennej nad osobami
starszymi w Egilsstaðir, społecznym „domem otwartym” przypominającym polską świetlicę,
poradnictwem.
– W całym kraju my, pastorzy, pracujemy z ludźmi samotnymi, pogrążonymi w żałobie
i zmagającymi się z trudnymi przeżyciami, osobami z najróżniejszymi problemami osobistymi,
parami z kłopotami małżeńskimi. Odwiedzamy chorych, którzy chcą dyskutować o najważniejszych
kwestiach życiowych, oraz ludzi potrzebujących po prostu, by ktoś z nimi porozmawiał lub pomodlił
się za nich. W przypadku niespodziewanej śmierci islandzka policja zwraca się właśnie do
miejscowego proboszcza z prośbą, by przekazał bliskim zmarłej osoby tę smutną wiadomość oraz,
jeśli będą sobie tego życzyć, by zaopiekował się nimi duchowo.
Pastorzy współpracują też z Czerwonym Krzyżem, instytucjami pomocy społecznej i największym
lokalnym związkiem zawodowym AFL. Þorgeir mówi, że czasami zdarza się też, iż kontaktują się
z nim osoby mające problemy finansowe. Kościół stara się je wspomóc. Dzieje się tak zwłaszcza
w okresie Bożego Narodzenia. Pastor podkreśla, że obecnie sytuacja finansowa przeciętnego
mieszkańca Austurland wydaje się lepsza niż wcześniej. Jest tu bowiem bardzo niewielu
bezrobotnych. Zważywszy, że Þorgeir prowadzi posługę tylko we wschodniej Islandii, nie ma
porównania, czym różni się praca duszpasterska na przykład w stolicy kraju i Egilsstaðir. Wprawdzie
urodził się i wychował w okolicach Reykjavíku, a poza miastem zamieszkał dopiero po ukończeniu
uniwersytetu i rozpoczęciu pracy dla Kościoła, ale domyśla się, że działalność pastora na wsi jest dużo
bardziej zróżnicowana. Najwięcej Islandczyków żyje w miastach, więc miejski pastor, choć służy
większej liczbie parafian, zwykle może się bardziej wyspecjalizować w swojej posłudze. Łatwiej mu
także zatrudnić dodatkowe osoby do pomocy.
W większości wiejskich parafii liczba ludzi wyraźnie się zmniejsza. Dotyczy to zarówno Fiordów
Zachodnich, jak i Wschodnich. Głównym powodem są zmiany w podejściu do rolnictwa, typowe
w całym kraju – jest coraz mniej gospodarstw, za to są one większe, produkują żywność podlegającą
standaryzacji. Potrzeba mniej pracowników, za to więcej maszyn. Ludzie muszą, chcąc nie chcąc,
przeprowadzić się do Reykjavíku.
– Dwa lata temu w moim pastoracie zamknięto jedną ze szkół, ponieważ miała tylko dziesięciu
uczniów. Każdego w innym przedziale wiekowym.
Mała i fascynująca wioska rybacka w Borgarfjörður eystri, znanym również jako Bakkagerði,
chociaż w lecie tętni życiem, gości wielu turystów, organizowane są tam koncerty i różne imprezy na
świeżym powietrzu, ma zaledwie około stu stałych mieszkańców. W tamtejszej szkole podstawowej
i przedszkolu uczy się po czworo dzieci, lecz dopóki w tej wyjątkowej gminie będzie chociaż kilkoro
uczniów, nikt nie zamknie tych placówek. Od najbliższej szkoły dzieli Bakkagerði siedemdziesiąt
kilometrów górskiej drogi, która w okresie zimowym często jest zamykana, nieraz na wiele dni.
Pytamy pastora, czy są tu jakieś kościoły zbudowane w miejscu opuszczonych farm. Wymienia
tylko Hofteigur, gdzie od kilku wieków stoi niewielki biały kościółek o rozmiarach garażu
z warsztatem. Zmieściłby się tu samochód dostawczy i kilka rowerów. Kościoły wiejskie zwykle są
nazywane tak jak gospodarstwa, więc ten nazywa się Hofteigskirkja. Być może w czasach osadnictwa
w tym miejscu stała świątynia pogańska: hof znaczy świątynia, a teigur – pewien obszar. Jednak nie
odnaleziono żadnych dokumentów potwierdzających tę tezę.
Opuszczone farmy to już inna historia. Gdy Þorgeir Arason przejeżdża obok takich miejsc, ma
mieszane uczucia. Myśli o toczącym się życiu w tych gospodarstwach, o upadku obszarów wiejskich.
To go przygnębia. Z drugiej strony opuszczone gospodarstwo jest niczym pamiątka, znak zmiany
w płynącej rzece czasu, której nie da się zawrócić. Przypomina o transformacjach w społeczeństwie,
rolnictwie i gospodarce. Pastor twierdzi jednak, że młodzi Islandczycy pragnący rozpocząć swoje
życie i pracę na farmie nie mają wystarczających zachęt ekonomicznych. Dbałość o równomierne
zaludnienie całego kraju wydaje mu się ważną kwestią do rozwiązania przez polityków.
– Mamy tendencję do idealizowania przeszłości. Często używamy wyobraźni, by powrócić do
starych czasów. Myślimy, że to, co było kiedyś, było lepsze. Niedawno prowadziłem pogrzeb starszej
pani, która miała życie chyba dość typowe: wychowywała się na wsi, poślubiła młodego człowieka
z farmy obok i przez pierwszą połowę swojego małżeństwa razem zajmowali się prowadzeniem
gospodarstwa. Zwyczajowa hodowla owiec, poranne pranie, ciężka praca, długie miesiące pod
śniegiem. Po pewnym czasie postanowili opuścić wieś, by przenieść się do mieszkania w Egilsstaðir.
Niedługo potem znaleźli pracę i zostali w mieście już do końca. Jej rodzina powiedziała mi, że czas
spędzony w rozrastającym się mieście ta kobieta wspominała jako najlepsze lata życia. Egzystencja na
farmie oznaczała zarówno dla niej, jak i dla męża niekończącą się pracę i trudności związania końca
z końcem. Mieszkanie w Egilsstaðir było dla niej pod wieloma względami dużo bardziej komfortowe.
Pastor mówi, że w związku z licznymi przeprowadzkami do Reykjavíku coraz więcej jego parafian
żyje w odległych lub odosobnionych gospodarstwach. W jego pastoracie jedna z farm oddalona jest od
zaludnionego obszaru aż sto piętnaście kilometrów. Na islandzkich wsiach, podobnie jak w Europie
Zachodniej, większość ludzi umiera obecnie w jakiejś instytucji: domu opieki lub szpitalu. Zdarza się
oczywiście, że ludzie umierają w domu. Czasami nagle, częściej po dłuższej chorobie, ponieważ wielu
starszych Islandczyków decyduje się pozostać w domu i korzystać z pomocy krewnych oraz
pracowników służby zdrowia. Na szczęście, na Islandii bardzo rzadko zdarza się, że zmarła osoba
zostaje odnaleziona po długim czasie od chwili śmierci, dłuższym niż jeden–dwa dni. W pastoracie
tak dużym jak Egilsstaðir coś takiego nigdy się nie zdarzyło. Þorgeir Arason uważa, że odosobnienie
i samotność na wsi nie są częstsze niż w społecznościach miejskich.
– Być może jest nawet przeciwnie, ponieważ tam gdzie żyje mniej osób, każda z nich jest dużo
bardziej widoczna.
Na Fiordach Wschodnich największe problemy, z jakimi musi mierzyć się zarówno pastor, jak
i mieszkańcy, są związane przede wszystkim z jednostkowymi dramatami. Są to chwile, gdy całe
miasto jest dotknięte jakąś tragedią, na przykład śmiercią młodej osoby. Wypadki samochodowe,
samobójstwa. W tak trudnych chwilach każdy w jakiś sposób współodczuwa ból rodziny. Na wsiach,
gdzie służy pastor, ponad dziewięćdziesiąt procent pogrzebów to wciąż tradycyjny pochówek
z trumną. W stolicy, podobnie jak w innych krajach nordyckich, coraz więcej ludzi chce kremacji.
Dziś kopanie grobu w zamarzniętej ziemi na cmentarzu zwykle nie jest już problemem, ponieważ
wykorzystuje się do tego ciężki sprzęt. W dawnych czasach było to znacznie trudniejsze.
Traumy społeczne mogą oczywiście mieć także podłoże ekonomiczne. Jako przykład pastor
wymienia zamknięcie przetwórni ryb i innych ważnych miejsc pracy w mieście. Nie jest to jednak dla
tutejszych ludzi tak poważna tragedia jak śmierć osoby w sile wieku. W małej miejscowości może być
to bardzo trudnym doświadczeniem.
Gdy pytamy o elfy, Þorgeir na początku się uśmiecha, ale nie w sposób sugerujący lekceważenie
tematu. Potem poważnieje, a jego odpowiedź świadczy o tym, że temat elfów dla większości
Islandczyków nie jest powodem do śmiechu.
– To prawda, są Islandczycy wciąż wierzący w elfy, twierdzą, że je widują lub są z nimi
w kontakcie. Podobnie jest w mojej okolicy i należy to uszanować. Dla większości ludzi jednak wiara
w elfy to okazja do czytania z własnymi dziećmi starych bajek i wierszyków oraz cieszenia się nimi,
a także zabawiania historiami o „niewidzialnych” naszych zagranicznych gości. Naród islandzki żyje
w ścisłej symbiozie z przyrodą. Jest to szczególnie ważne dla mieszkańców wsi i ma wiele zalet
związanych z wykorzystywaniem darów, jakie Bóg daje nam w naturze, zarówno dla utrzymania się,
jak i wypoczynku. Ale przyroda może być również brutalna. Elfy też potrafią być okrutne. Niegdyś
powszechnie akceptowano to, że islandzcy mężczyźni, wyruszając na połów, podejmowali wielkie
ryzyko dla swoich rodzin. Ocean zabrał o wiele za dużo ludzkich istnień. W XX wieku wypadki na
morzu stały się rzadsze, ponieważ budowano coraz większe i lepiej wyposażone okręty. Zwracano też
większą uwagę na kwestie bezpieczeństwa. Jednak na lądzie siły natury dają się we znaki. Wielu
Islandczyków z pewnością wskazałoby na rok 1995 jako swój annus horribilis. Tego roku dwie lawiny
śnieżne zeszły z gór w Fiordach Zachodnich na maleńkie wioski Súðavík (w styczniu) i Flateyri (w
październiku), powodując śmierć kilkudziesięciu mieszkańców. Modlimy się i mamy nadzieję, że
takie wydarzenia nie będą się powtarzać. Podjęto też działania zapobiegające kolejnym lawinom
w okolicach zamieszkanych przez ludzi.
Za szybą migają kolejne obrazki. Widokówkowe landszafty przeplatają się z surowym i pięknym
w swojej prostocie krajobrazem, z gór spływają monumentalne wodospady. Przy jednych się
zatrzymujemy, na inne nie mamy siły spojrzeć. Dłuższą chwilę spędzamy jedynie przy wodospadzie
Dettifoss. Kilka lat temu obozowała tu hollywoodzka ekipa Ridleya Scotta, kręcąc film Prometeusz.
Chodzimy wśród bulgoczących błot Hverir. Na koniec spacerujemy po dymiących skałach i oglądamy
kolorowe jeziora, próbując objąć wzrokiem pola ciągle świeżej, z punktu widzenia geologa, lawy na
Krafli. Jesteśmy zmęczeni i jak najszybciej chcemy dojechać do hotelu w Akureyri. Na pustej,
górskiej drodze zgarniamy mandat za szybką jazdę. Islandzki policjant przeprasza nas, że musi go
wystawić. Normalnie by tego nie zrobił, ale pięć minut wcześniej włączył radar i woli nie ryzykować.
Ostatnią noc spędzamy z Islandczykami w jednym z barów w stolicy Północy. Wspólnie opijamy
zwycięstwo Polaków nad Szwajcarią. Wracamy do pokoju, gdzie zapadamy w długi sen. Wstajemy na
godzinę przed wymeldowaniem i decydujemy, że nie będziemy się juz nigdzie zatrzymywać.
Jedziemy prosto do domu.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
WSZYSCY NAJBARDZIEJ CIESZĄ SIĘ NA
UFSI
Wczoraj o północy nad miasteczkiem było jasno jak w dzień. Korona zorzy polarnej z jednego
punktu rozlała się zielonymi pasmami po nieboskłonie. Po starych budynkach spływa od czasu do
czasu zgniłozielona struga. Efekt utleniania miedzi. Wykwita na ścianach, obleka wszystko, co było
kiedyś czymś. Zorza ma kolory entropii. Po chwili wstążki stają się fioletowe jak falujące pola
łubinów w drodze do Vík. Znikają równie szybko, jak się pojawiły. Tej nocy zorza tańczyła nad
głowami do drugiej, a potem nadciągnęły chmury.
– Wiesz co, całą tę zorzę mam w dupie – mówi Jarek, trzydziestopięcioletni emigrant z Płocka. –
Bo całą noc tłuczone szkło. Wiatr wybił dwie szyby w piwnicy i do drugiej je zaklejaliśmy. Ale jak
pływamy na otwartym oceanie, wtedy zorza robi wrażenie. Wygląda jak ogień. Czarno pod tobą,
a tylko niebo płonie.
Klaudia wraca z pracy. Olinowanie odbija się od masztów, na które w święta i dni państwowe
wciągane są flagi, klekocząc jak worek kości. Na ulicy dwoje ludzi z siatkami pełnymi zakupów.
Siatki kołyszą się na wietrze jak absurdalne huśtawki. W pewnym momencie para zatrzymuje się,
odwraca, bierze oddech, bo wiatr zatyka krtanie i zgniata je niewidzialną pięścią. Koleżanka z pracy
ze śmiechem wykrzykuje po drugiej stronie ulicy, że dwa lata temu było podobnie, a pod sklepem
autobus turystyczny padł na bok jak raniony jeleń.
– Nie wiem, ile ten sztorm jeszcze potrwa, ale bez tabletek nasennych nie dałabym rady. Gdy
patrzę na szyby, to mam wrażenie, że ledwo wytrzymują, że zaraz pękną. Muszę coś zrobić, żeby się
jeszcze bardziej zmęczyć, więc kupiłam sobie rowerek stacjonarny, bo w pracy to albo siedzę, albo
stoję. Jakby człowiek miał dzieci, toby się zmęczył szybciej, ale nie chcę tu ich mieć. Jeszcze by mi je
wiatr porwał – śmieje się Klaudia.

Pobudka przed siódmą. Trzeba nastawić wodę na kawę, załatwić potrzebę ze szczoteczką
w zębach, by nie tracić czasu. Potem szybki prysznic i porządnie umyć twarz. A choć worki pod
oczami sugerują, że wczoraj było wietrznie i nie dało się spać, to Klaudia nakłada makijaż jak wiele
dziewczyn w przetwórni. Bez emulsji, podkładu i grubszych rzęs nie wyjdzie z domu. Około siódmej
pije kawę, patrząc za szybę. Wspomina, gdy kilka tygodni temu do deszczu dołączył śnieg i lewa
strona budynku zmutowała w ścianę szronu. Dosłownie rosła w oczach, jak zaczarowana. Zagrzybione
okno przepuszcza od lat trochę wody, ale jakoś jeszcze daje radę, nie ma sensu wymieniać. Z zewnątrz
framugi straciły całą farbę, wystarczy latem przemalować – i voilà. Jedyny słyszalny przez szyby
dźwięk to wiatr przypominający potępieńczy chór albo ryk potężnej piły. Odruchowe sprawdzanie
pogody – podmuchy powyżej czterdziestu metrów na sekundę. Cały dom drży od czasu, kiedy zaczął
się sztorm. Dziewięć dni temu. Wyrwało kilka niewielkich iglaków posadzonych wiosną, fruwają
teraz gdzieś po ulicach. Podobnie jak śmietniki, które wydają paskudny dźwięk szurającej o beton
łopaty. Pęknięta framuga w korytarzu lekko stuka przy większych podmuchach, kremowe plafony na
suficie też hałasują. Odnosi się wrażenie, że w czasie snu spadną na głowy i wybiją zęby. Klaudia ma
problem z tabletkami nasennymi, podobnie jak spora grupa ludzi z prowincji. Trudno jej zasnąć
podczas sztormów, więc bierze ich więcej, niż potrzebuje. Przyjaciółki z przetwórni łykają też
antydepresanty, żartobliwie nazywane „cukierkami”. Po ciężkiej nocy, podczas rozmów przy pracy na
taśmie, zawsze można się dowiedzieć, kto ile spał. Ale Klaudia nie słucha Lucyny, Joanny czy Janiny,
woli Amy Winehouse.

Pogoda na prowincji nie rozpieszcza. Klaudia pamięta może czterdzieści pogodnych dni w roku.
Wspomina strugi deszczu latem, a zimą tony zmarzniętego śniegu przyklejającego się do ciepłych
szyb. Gdy wraca do domu, musi zeskrobać z nich warstwę lodu, ale w gruncie rzeczy nie ma to sensu,
gdy o poranku wychodzi się w noc, a wraca po szesnastej z tą samą czernią na niebie.
– Aż oczy bolą, bo w pracy mamy jasne świetlówki. Mąż pracuje na statku, a ja przerabiam to, co
on przywozi. Symbioza taka jak kiedyś – uśmiecha się. – Gdy mężczyzna wracał z polowania,
a kobieta gotowała. Ale dziś ma się z tego pieniądze, by kupić jedzenie, a kiedyś miało się tylko co do
garnka włożyć. Wolę pracować w zimnie niż w hotelu. Tu słuchawki nałożę i mnie nie ma na osiem
godzin. Mogę sobie radia słuchać albo pogadać na przerwie z ludźmi, których lubię, i jedzenie dostać
za darmo. Koleżanka pracuje w hostelu obok, szkoda gadać. Oszukują, jak mogą, i wiecznie
niezadowoleni goście. Lepiej mi z martwymi rybami niż z ludźmi.

Dwadzieścia pięć po siódmej Klaudia zaczyna się ubierać. Rajstopy, spodnie zimowe, solidne buty
mocno trzymające kostkę. Ma grubą kurtkę, więc pod spód wkłada tylko dwie warstwy. Obowiązkowo
szalik, rękawiczki i kaptur na głowę. Gdy otwiera drzwi, do środka wpada czysty śnieg. Czasami, gdy
ma się szczęście, jest zmarznięty na tyle, że utrzymuje się w formie stożkowatego lodowego kształtu
i zostaje na swoim miejscu. Wtedy zaczyna się kolejny etap – schodzenie po śliskich schodach, co
trwa czasami kilka minut. Klaudia nie zamyka drzwi, oprócz zaznajomionych sąsiadów nikt w pobliżu
nie mieszka. Nie wierzy też, by ktoś był tak zdesperowany, żeby włamywać się do czyjegoś domu na
takim pustkowiu. Zresztą po co? Wiadomo, że jakby się to stało, byłaby to sprawka któregoś
z Polaków lub kogoś spoza miasteczka. Tutejsi to najspokojniejsi ludzie, jakich Klaudia poznała.
Śliskie płytki, które deweloper bezmyślnie kazał przykleić na schodach, sprawiły, że wielokrotnie
Jarek i Klaudia wywracali się, wychodząc do pracy. Niektórzy sąsiedzi mocują specjalne kolce na
buty, nawet gdy idą wyrzucić śmieci.
– Nie jestem zbyt ciężka. Tej zimy wiatr rzucił mnie już kilka razy na ścianę. Pogoda jest tu chyba
najgorsza i poczucie opuszczenia, że bliscy tak daleko. Rok temu było trochę spokojniej, ale straciłam
kaptur na guziki, bo mi go zwyczajnie oderwało. – Klaudia zatrzaskuje drzwi i wychodzi w noc.

Dla Jarka na Islandii oprócz pogody najgorsze są odległości. W wiosce znajduje się przychodnia,
ale w razie poważnych wypadków trzeba wzywać helikopter lub jechać pięćdziesiąt kilometrów do
szpitala, w którym i tak nie przeprowadza się skomplikowanych operacji. Zwykłe zakupy to również
problem. W jedynym sklepie spożywczym nie ma za wielkiego wyboru, a produkty takie jak świeże
owoce i warzywa, mięso, jakie lubią, szybko znikają ze sklepowych półek. Alkohol można kupić tylko
w jednym miejscu zwanym Vínbúðin, od szesnastej do osiemnastej. W weekend zamknięte
i większość ludzi po tygodniu pracy spotkać można przy kasie w monopolowym.
– Islandczycy piją tyle co Polacy, zwłaszcza ci bezrobotni. Mimo że mają słabsze głowy, potrafią
kupić zaopatrzenie na cały miesiąc, a wypijają to w tydzień – mówi Jarek. – W gruncie rzeczy nie
dziwię im się. Przy tej pogodzie, braku rozrywek i pracy pewnie robiłbym to samo. Nasz sąsiad jest
alkoholikiem, ale bardzo grzecznym. Raz nawet pomógł nam wnieść lodówkę, a my pomagamy mu
w przewożeniu większych zakupów. Czasami spotykamy go na spacerze w górach i pozdrawiamy się
z daleka. Facet wchodzi tak wysoko, że aż dziw bierze.
Ludziom z wiosek oddalonych od większych aglomeracji trudność sprawia też zakup elektroniki,
niektórych mebli czy specjalnych narzędzi. Rozwiązaniem są zakupy przez internet, robienie zapasów
lub wyjazdy do stolicy. Rok temu Jarek i Klaudia wracali z lotniska w Keflavíku. Po raz pierwszy od
trzech lat wyjechali na wakacje. Chcieli w ciepłych krajach złapać trochę słońca po ponurej jesieni.
Zrobili w Reykjavíku zakupy na cały miesiąc. Po drodze zaskoczyła ich śnieżyca. Wiało tak mocno, że
nie wiedzieli, czy w ogóle będą w stanie dojechać do domu. Za szybą nic nie było widać, więc
posuwali się naprzód bardzo powoli. Nie wiedzieli, gdzie są. Zaczęli panikować, krzyczeć na siebie.
Na przełęczy zobaczyli w rowie samochód osobowy. Okazało się, że turyści bez zimowych opon
wpadli w poślizg i stoczyli się kilka metrów w dół. Z pomocą przejeżdżającego tamtędy jeepa udało
się wyciągnąć auto. Zziębniętą i przestraszoną parę z Włoch właściciel jeepa wziął do domu. Po
drodze Jarek i Klaudia zobaczyli jeszcze rozbitego tira bez kierowcy w środku, zmiecioną z drogi
przyczepę campingową, którą już zajmowali się ratownicy, a także dziesiątki osobówek stojących na
poboczu.

Idąc do pracy, Klaudia myśli o planie dnia. Od rana pracownicy zadają sobie jedno pytanie: jaka
ryba? Czasami przypływają z łupaczem, częściej z dorszem lub karfi – okoniem oceanicznym, choć
wszyscy chyba najbardziej cieszą się na ufsi. Jej ciemne, twarde mięso jest najlepsze do pakowania.
Nie trzeba się za bardzo męczyć. Latem jest jeszcze makrela, przy której kilkadziesiąt osób pracuje na
dwunastogodzinne zmiany. W korytarzu zostawia się kurtki i buty, wita z pozostałymi. Ukradkiem,
wkładając klapki, spogląda się, kto jeszcze nie dotarł lub kogo dziś brakuje. W następnym
pomieszczeniu znajduje się tak zwany zegar, gdzie trzeba się zalogować. Im szybciej, tym lepiej dla
konta w banku. Czasami słychać: „Wbijesz mnie?”, ale rzadko, bo tu każdy powinien dbać o siebie.
Dalej droga do szafek, z których wyciąga się zielone kalosze i fartuchy. Na koniec czepek, fioletowe
rękawice, osłony na ręce i wiązany za plecami plastikowy fartuch. Najszybsi potrafią włożyć wszystko
w trzy minuty, po czym udają się do głównej hali. Czasami od czwartej rano kilka osób „nacina rybę”,
by od rana było co robić. Ubrani w sztormiaki pracownicy obsługują wielkie maszyny, przewożą na
paleciakach pojemniki zwane tu korami, z setkami karfi śpiącymi w lodzie. Grube gumowe rękawice
chronią przed jadem ukrytym w karmazynowych kolcach. Maszyna do nacinania karfi wygląda jak
karuzela, na której smutno tańczą czerwonawe kształty. Marek, Jędrzej i Bjarki na zmianę wrzucają
najmniejsze sztuki do kosza, największe trzeba filetować ręcznie, bo mechanizm ich nie złapie.
W środku następuje skomplikowana seria cięć, utrata głowy oraz kręgosłupa i karfi wyskakuje
w dwóch kawałkach na ruchomą szynę, gdzie w ostatnim etapie odpada skóra. Cały proces obróbki
jednej sztuki nie trwa długo. Gdy jest dużo ryb, doświadczone i wprawne palce są w stanie pracować
dwie–trzy godziny bez żadnej przerwy. Chyba że w jednym z kilku newralgicznych miejsc utknie
kręgosłup albo głowa. Trzeba wiedzieć, jaka ryba się nadaje, bo te niewymiarowe są w stanie
spowolnić wszystko i tylko dołożyć pracy.
– Pamiętam taki dzień, gdy kilka osób było chorych, więc wrzucili mnie na nacinanie. Mąż
przypłynął wtedy z ufsi. Było ciężko, bo niektóre sztuki są naprawdę wielkie. Trzeba je zbierać szybko
z taśmy i nabijać głową na specjalne kolce. Szpikulec musi przejść przez jedno oko i wyjść drugim.
Musiałam na początku śpiewać sobie przy tej pracy, bo nie mogłam się przyzwyczaić. Wyobrażałam
sobie, że przecież ryby i tak nie mają uczuć, ale jakoś nie mogłam się przemóc. Inaczej wygląda filet,
a inaczej cała ryba, która jakby patrzy na ciebie tymi wyłupiastymi oczami. No i rybka to nasz
symbol, mamy taką na samochodzie. Mąż przywiózł ostatnio z Polski. Nasz sąsiad Islandczyk zapytał,
gdzie można taką kupić, bo fajnie wygląda, po islandzku. A gdy mu Jarek wytłumaczył, że to symbol
chrześcijaństwa, była kupa śmiechu. Ale obiecaliśmy, że mu przywieziemy następnym razem.

Nacięta ryba trafia do kilkusetlitrowych żółtych korów. Mięso pływa w wodzie, do której szuflami
trzeba dodawać lodu. Oblepione łuskami oraz rybim mięsem sztormiaki i kalosze czyści się wodą pod
ciśnieniem z jednego z licznych węży rozlokowanych po całej przetwórni. Ogromny podnośnik, który
kilka lat temu omal nie zabił jednego z pracowników, wrzuca filety do wielkiego leja, skąd taśmowo
wędrują już na halę, gdzie wybiera się ości, pakuje, mieli resztki.
– Od czasu gdy Klaudia zaczęła pracę w przetwórni, przestałem jeść paluszki rybne. Do tej
mielonki wpada wszystko. Oczy, głowy, ogony, kawałki ości, kręgosłupy, a nierzadko i robaki, które
czasami znajdują w dorszach. – Jarek wykrzywia twarz w grymasie obrzydzenia. – Ale filety? Palce
lizać. Wiemy dobrze, jak się je przygotowuje, i nie ma się czego bać. Islandzkie ryby są najlepsze na
świecie.
Zapakowane w cienkie i giętkie kartony filety wędrują do ogromnych lodówek, skąd po kilku
godzinach, twarde jak kamień, pakowane są po raz kolejny i wywożone do chłodni. Stamtąd już
zabierają je statki i rozwożą po świecie. Mielonka najczęściej trafia do amerykańskich więzień.

Dojście do przetwórni zajmuje Klaudii w śnieżnej zamieci kwadrans. Latem idzie tam kilka minut.
Przed budynkiem zalega wysoka na trzy metry biała hałda oświetlona pomarańczowym światłem
latarni. Na parkingu tylko dwa zasypane śniegiem samochody. Po chwili tą samą drogą wraca do
domu. Z powodu silnego sztormu ryba dziś nie przypłynęła. Oznacza to wolny, płatny dzień.
Dziewczyna idzie zaparzyć herbatę. Ma zziębnięte palce i zaróżowione policzki. W Polsce jest już
dziesiąta rano. Odpala laptopa. Jej mama, emerytowana nauczycielka opiekująca się domem pod
nieobecność córki, jest już od dawna na nogach. Dwa lata temu Jarek kupił jej komputer i nauczył, jak
obsługiwać Skype’a. Klaudia z mamą planują pierwsze od trzech lat wspólne święta Bożego
Narodzenia w Polsce. W tym roku obiecała przywieźć z Islandii na spróbowanie marynowaną
płaszczkę, mięso rekina i suszoną rybę.

Klaudia nie narzeka, choć każdy dzień wygląda podobnie. Tylko góry, pozornie nieruchome,
zmieniają się przez cały rok pod wpływem światła, pogody i zwierząt, które latem oblepiają je,
skubiąc soczystą trawę. Jarkowi i Klaudii nic nie zastąpi jednak polskiego jedzenia, świątecznych
tradycji, a przede wszystkim starych przyjaźni. Wprawdzie na prowincjonalnej Islandii jest o nie
stosunkowo łatwo, nawet bez dobrej znajomości języka. Do komunikacji całkowicie wystarcza
angielski. Jest też w wiosce kilka islandzko-polskich małżeństw, więc Jarek i Klaudia nie są tu
samotni. Niemniej twierdzą, że życie w tym kraju nie jest dla nich. Chcą wyjechać pod koniec 2017
roku.
– Większość znajomych ze statku i z przetwórni też planuje wrócić do kraju – mówi Jarek. – Ci,
którzy zaczynali tu pracę kilka lat temu, kończą powoli remontować lub budować swoje domy
w Polsce. My też dopieszczamy teraz nasz dom pod Płockiem. Zaniepokoiliśmy się, bo w prasie
czytaliśmy, że w ciągu najbliższych pięciu lat Islandii znowu grozi kryzys. Tego chyba obawiamy się
z Klaudią najbardziej, bo w takich czasach zawsze obrywają najbiedniejsi. Być może przyszły rok to
dobry czas, by zwinąć manatki i wrócić na stare śmieci, zanim zacznie się na nowo. Jestem
elektrykiem, Klaudia nauczycielką angielskiego, więc pracę znajdziemy bez problemu. Wiemy, że to,
kim jesteśmy tutaj, to stan przejściowy. Nie dalibyśmy rady przerobić całego życia przy rybach.
Zaoszczędziliśmy przez pięć lat tyle, że stać nas będzie na długie wakacje.

W wiosce żyje ponad stu Polaków. Większość pracuje w kilku przetwórniach i na statkach, ale jest
też polski pracownik banku, pielęgniarka i nauczycielka. Świetnie zasymilowali się z islandzkim
społeczeństwem i nie wyobrażają sobie powrotu do kraju. Nie spotkali się też z żadnymi wyraźnymi
przejawami niechęci do imigrantów. Pojedyncze incydenty szybko idą w zapomnienie, a zdecydowana
większość miejscowych lubi Polaków. Klaudia pamięta jednak, gdy od razu po przylocie starała się
o pracę w okrytym dziś złą sławą hotelu Adam.
– Napisałam do nich maila po angielsku, wysłałam życiorys, list motywacyjny, wszystko było
absolutnie w porządku. Szukali trzech pokojówek. Po dwóch dniach otrzymałam odpowiedź, że
Polaków pod żadnym pozorem nie przyjmują. Chciało mi się śmiać, gdy media odkryły przekręt
z wodą i pensjami. Namawiano gości, by nie pili zimnej wody z kranu, bo jest niezdrowa. Tymczasem
tę samą kranówę sprzedawano w hotelu zabutelkowaną. Odkryto też, że oszukiwali własnych
pracowników. Nie dość, że właściciele są rasistami, to jeszcze złodziejami.
Na całej Islandii żyje ponad trzydzieści tysięcy imigrantów. Dziewięć procent ogółu mieszkańców
wyspy. Szacuje się, że ich liczba do 2030 roku może się podwoić. Islandia wyszła z zapaści
gospodarczej, wróciły czasy ekonomicznej prosperity. W samej stolicy jest ponad dwieście różnych
narodowości. Większość imigrantów od lat to Polacy. Obecnie Islandia jest też jednym z najdroższych
krajów na świecie, co znacznie utrudnia osiedlenie się tutaj.
– W Reykjavíku nowe dwupokojowe mieszkanie do remontu kosztuje tyle, co dwustumetrowy
dom pod klucz nad Wisłą – mówi Jarek. – Dlatego wielu emigrantów decyduje się na wynajem
mieszkania w kilka osób, maksymalne oszczędzanie i powrót do kraju. Po co mam tu kupować dom,
jak spłacę go za dwadzieścia pięć lat? A komfort życia daleko odbiega od tego, co mamy w Polsce.
Rotacja na rynku pracy jest widoczna, a po ogromnym wzroście emigracji zarobkowej bezrobocie
na Islandii wynosi obecnie poniżej trzech procent. Nowe możliwości otwiera ogromne
zapotrzebowanie na pracowników w branży turystycznej. Niemniej, jak twierdzi małżeństwo z Polski,
czym innym jest planowanie wszystkiego w ciepłym domu, a czym innym spotkanie z islandzką
rzeczywistością.
– To nie jest kraj dla ludzi o delikatnej skórze. Zwłaszcza prowincja – twierdzą Jarek i Klaudia. –
Jeśli ktoś ma skłonności do depresji, nie lubi ciemności i deszczu, to dajemy takiemu komuś najwyżej
rok. Wielu znajomych wyjechało nawet wcześ​niej. Islandia zweryfikuje wszystko, co ze sobą
przywiozłeś: nadzieje, obawy, zapas gotówki, nawet miłość. Jeśli będziesz się wahać, ten kraj nie da ci
szans.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
ZAKOŃCZENIE
Przygoda życia. Najpiękniejsza wyspa świata. Surowy kraj​obraz. Zdrowe jedzenie. Krystaliczne
powietrze. Samotność po horyzont. Islandia to jednak nie tylko piękny kraj, który możemy opisać,
posługując się wyświechtanymi stereotypami. To przede wszystkim niewielka kraina wielkich
możliwości. Ponad tysiąc lat historii obecności człowieka na tej wyspie układa się w ciemną mozaikę
z jaśniejącym na tle przeszłości XX wiekiem jako punktem zwrotnym. Wtedy Islandia odzyskała
niepodległość, jej mieszkańcy zyskali tożsamość i w nieskrępowany sposób mogli korzystać
z potencjału swojego kraju.
Początek XXI stulecia to czas prawdziwej próby. Krach finansowy zmusił Islandczyków do
poważnego przedefiniowania celów i priorytetów zarówno w wymiarze systemowym, jak i najgłębiej
osobistym. Gdy widzi się dzisiaj setki tysięcy turystów z zachwytem chłonących ten kraj, wydaje się,
że dzięki ogromnej determinacji dzielnych ludzi Islandia wyszła z tej próby obronną ręką. Setki
przedsięwzięć, strategiczne i odważne ruchy spowodowały coś niemożliwego. W tak niewielkiej
społeczności trudno cokolwiek ukryć, dlatego dziś bankierzy siedzą w więzieniach, zamieszani
w aferę Panama Papers dostali od społeczeństwa wilczy bilet. Ale czy na pewno wszystko układa się
jak w bajce z morałem, gdzie źli zostali ukarani, dobrzy rządzą, a kraj płynie mlekiem i miodem?
Słuchając Tolliego Morthensa czy Heleny Einarsdottir, nie mamy takiej pewności.
W styczniu 2016 roku wpadliśmy na pomysł: objechać całą Islandię, znaleźć dwadzieścia jeden
opuszczonych budynków i napisać o nich opowiadania. W trakcie podróży zmieniło się absolutnie
wszystko. Docierając do kolejnych miejsc, zdaliśmy sobie sprawę, że pisanie nowej historii powinno
zacząć się od poznania tego, co już było. Od rozmów z ludźmi, którzy wiedzą, jak wyglądała Islandia
przed turystycznym szaleństwem, kryzysem, a nawet jak wyglądała wyspa w trakcie „wypraw
śledziowych”. Zdaliśmy sobie sprawę, że to jedyny sposób, by zobaczyć inne oblicze Islandii. Pięknej
i zaskakującej, ale również trudnej, opuszczonej, zmagającej się z konsekwencjami własnych
wyborów. Islandii, której rozpoznawalnym emblematem jest również zrujnowana przetwórnia śledzi,
opuszczony dom pisarza, wrak wielkiej ciężarówki na poboczu drogi czy rozbity samolot na
pustkowiu. Sprawdziła się tu prosta prawda, że nieważne, dokąd jedziesz, co znika za tobą, jakie są
powody twojej wędrówki, co masz przed oczami. Trzeba pamiętać, że zawsze i we wszystkim
najważniejsi są ludzie.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
PODZIĘKOWANIA
Dziękujemy całej rodzinie z hotelu Djúpavík za to, że czuliśmy się u niej jak w domu. Za zaufanie,
jakim nas obdarzyła, dzieląc się swoją historią, a także za – równie ważną – inspirację. To właśnie
tam, spacerując pod murami przetwórni, znaleźliśmy tę książkę. Nie byłoby jej, gdyby nie Helena
i Tolli, którzy odważyli się rozmawiać o niełatwych sprawach. Ogromne podziękowania należą się
także pastorowi Þorgeirowi Arasonowi, zespołowi Sólstafir i ich menadżerowi za świetny kontakt,
kucharzowi Einarowi Björnowi Árnasonowi, Krystynie Karolak-Kobryn i Sebastianowi Kobrynowi,
Krystianowi Golikowi, Joannie Byszuk, Justynie Orłowskiej i Gabrielowi Augustynowi z księgarni
„...między wierszami”, Marcie Magdalenie Niebieszczańskiej i Pawłowi Grabowskiemu z Iceland
News Polska, Sławomirowi Zielińskiemu z bloga „Islandia na bis”, czytelnikom bloga Icestory.pl,
a także wielu spotkanym po drodze ludziom, którzy zdecydowali się nam pomóc, odpowiadając na
mniej lub bardziej dziwne pytania, dzieląc się swoimi historiami. Dziękujemy za duchowe wsparcie
rodzinie i bliskim przyjaciołom.
Osobne i zarazem ogromne ukłony kierujemy w stronę naszego redaktora Janusza Krasonia, który
cierpliwie uczył nas pokory i demitologizacji, a także do Karoliny Kaim i całego Wydawnictwa
Otwartego za zaufanie okazane dwojgu blogerom z Północy.
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ
Copyright © by Berenika Lenard

Copyright © by Piotr Mikołajczak

Opieka redakcyjna: Karolina Kaim

Redakcja tekstu: Janusz Krasoń

Projekt okładki: Eliza Luty

Fotografia na okładce: Berenika Lenard

Opracowanie typograficzne książki: Daniel Malak

Fotografie na wkładkach: nr 1, 2, 3, 4 – Tihana Franković Kralj,

nr 5, 6, 7, 9, 16–32 – Berenika Lenard i Piotr Mikołajczak, nr 8, 10–15 – ze zbiorów autorów

Adiustacja i korekta: Studio NOTA BENE

ISBN: 978-83-7515-682-9

www.otwarte.eu
Wydawnictwo Otwarte sp. z o.o., ul. Smolki 5/302, 30-513 Kraków

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com
===LUIgTCVLIA5tAm9Pfkh9SX5HZwZhAHARehVmJkl7VSVJ

You might also like