Professional Documents
Culture Documents
John Baptist
John Baptist
WILAYANI MBARARA
16/BSU/BAED/149
STUART MBARARA.
MEI, 2019
IKISARI
Mimi, Byamukama John Baptist, nathibitisha kuwa hii ni kazi yangu halisi, haijawasilishwa
katika Chuo kikuu kingine kwa ajili ya kufanikiwa shahada hii au nyingine.
Saini…………………………. Tarehe……………………………………
Mtafiti
ii
IDHINI
Nathibitisha kuwa nimeisoma kazi hii na ninaidhinisha ikubaliwe kwa utahini na kitivo cha
Saini……………………………. Tarehe……………………………………….
Msimamizi
iii
TABARUKU
Kazi hii naitabaruku kwa mwenyezi Mungu aliyenifanikisha katika shughuli zangu zote za
kusoma hadi mwisho. Ningependa pia kuitabaruku kwa Mamangu Bi-Kemitanda Gaudensia
aliyeniwezesha kufaulu katika shughuli za masomo yangu na kufanya kazi hii bila yeye kazi
hii haingemalizika.
iv
SHUKRANI
Ningependa kuwashukuru sana wazazi wangu wapendwa kwa kunizaa na kunipa malezi
mazuri, Mungu awabariki katika kazi zao za kila siku. Ninashukuru pia msimamizi tena
kunikosoa hapa na pale katika utafiti huu. Siwezi kuwasahau wahadhiri wangu wote katika
Pia ningependa kuwashukuru kaka na dada zangu wote ambao ni Tabaro Godfrey, Kemizana
jane Scovia na popote walipo mungu awabariki bila kuwasahau marafiki zangu kama
v
YALIYOMO
vi
IKISIRI
vii
SURA YA KWANZA
UTANGULIZI
1.0 Utangulizi
Sura hii inazingatia Usuli wa utafiti, Tatizo la utafiti, Malengo ya utafiti, Maswali ya utafiti, Upeo
Lishe ni tawi la sayansi ambalo hufafanua uwiano wa virutubishi na madini katika vyakula.
Uwiano huu huangaliwa kati ya uzazi, kukua kwa kimo, afya na magonjwa. Lishe huhusisha
kuliwa kwa chakula, madini na virutubishi kuchukuliwa mwilini, madini na virutubishi kutumiwa
binadamu lishe huhusisha maandalizi ya chakula, jinsi ya kukihifadhi na jinsi ya kuzuia chakula
Kila familia na jamii inapaswa kufahamu nini huhusu lishe, Duniani kote, karibu nusu ya vifo vya
watoto wa umri wa chini ya miaka mitano kila mwaka hutokana na ukosefu wa lishe bora na ya
kutosha, unaosababisha kudhoofika kwa kinga mwili dhidi ya magonjwa. Endapo mama hakupata
lishe ya kutosha wakati wa ujauzito au mtoto wake hakupata lishe ya kutosha ndani ya siku 1000
za mwanzo wa maisha yake, ukuaji wa mtoto kimwili na kiakili pamoja na maendeleo yake
hudumaa. Hali hiyo hairekebeshiki pale mtoto atakapokuwa mkubwa – itamuathiri mtoto kwa
Utapiamlo hujitokeza pale mwili unapokosa kiasi cha kutosha cha nishati (kalori), protini, wanga,
mafuta, vitamini, madini na lishe nyingine zinazohitajika kwa ajili ya kufanya viungo vya mwili
1
vikue na kufanya kazi vizuri. Mtoto au mtu mzima anaweza kupata tatizo la utapiamlo kwa kukosa
kidogo mara baada uhuru chini ya serikali za mitaa,ambayo ilijumuisha utoaji wa chakula cha
mchana na huduma za afya kama vile upimaji na huduma ya kwanza. Taarifa zilizopo zinaonyesha
kwamba hadi mwishoni mwa miaka ya 1970 huduma hizi zilikuwa zimeachwa. Mwaka 1981/1982
TFNC ilianzisha jamii kuchangia chakula shuleni ambapo mpango huu ulizinduliwa Mkoani
Singida na Dodoma.Hivi sasa mpango huu wa huduma ya chakula shuleni unaendelea katika
wilaya chache Tanzania Bara ukiwa unafadhiriwa na mashirika kama WFP na jamii za wilaya ya
Mwalimu na mtaalamu wa lishe, Halima Chamosi anasema japo baadhi ya vyakula kidhana
vinaweza kuwa na virutubisho sahihi kiafya, ana shaka na mazingira ya kuandaliwa na kuuzwa
kwake. “Ubuyu kwa mfano kwa dhati yake ni mzuri, ila tatizo linaweza kuwa ile rangi nyekundu
inayowekwa. Pia kuna ice cream, maji yanayotumiwa sio salama na vile vifungashio mwandaaji
anavipuliza kwa mdomo, hivyo anaweza kusambaza vijidudu hatari. Lakini pia mazingira ya
kuuzia vyakula hivi ni machafu na yanahatarisha afya, “anasema”. ‘Wanafunzi wanapaswa kula
chakula bora, mzazi badala ya kumpa fedha mkononi, amuandalie chakula, amfungashie aende
navyo shuleni. Kweli ni kuwa nchini Uganda hakuna mfumo maalumu wa kudhibiti vyakula
vinavyouzwa shuleni. Hii ni kwa kuwa hakuna utaratibu wa kutoa chakula cha pamoja kwa
wanafunzi, jambo linalotoa fursa kwa wanafunzi kula wanachopenda hata kama ni hatari kwa afya
zao. Kwa upande mwingine Serikali inakiri kuwa asilimia 50 mpaka 75 ya watoto wa shule za
msingi na hata shule za sekondari wanakwenda shule wakiwa hawajapata mlo wowote wa asubuhi
nyumbani na pia hawali kitu chochote wakiwa shule. Kwa hivyo utafiti huu utafanywa
2
kuchunguza namna lishe kwa wanafunzi inavyochangia katika utendaji bora wa wanafunzi wa
Huduma ya chakula ni huduma muhimu inayomwezesha mtu kupata mahitaji yake ya msingi ya
kimwili na ya kisaikolojia.
Ulaji usiofaa wa vyakula umekuwa kama ada katika shule nying za Bweni ziwe za Serikali au za
binafsi. Uzoefu unaonyesha kwamba katika Shule nyingi za sekondari katika tarafa ya Kakoba
wanafunzi wanalishwa vyakula vya aina moja kwa muda mrefu na bado vyakula hivyo vinakosa
sifa ya ubora. Katika shule nyingi ugali na maharage ndiyo chakula kikubwa, huku mara chache
vinginevyo. Ingawa kuna simulizi kuwa zamani katika baadhi ya shule siku ya ratiba ya wali na
nyama, ilichulikuliwa kama sherehe au sikukuu. Hii ni kwa kuwa vyakula hivyo vilikuwa adimu
hakuna utafiti wowote uliofanywa kuchunguza namna lishe ya wanafunzi inavyochangia katika
utendaji wa wanafunzi katika shule za upili zinazopatikana katika tarafa ya Kakoba wilayani
Mbarara.
Utafiti huu una malengo mawili, yaani; lengo kuu na malengo mahususi. Sehemu ifuatayo inajadili
malengo hayo;
Lengo kuu la utafiti huu ni kuchunguza uhusiano liopo baina ya lishe ya wanafunzi na utendaji
3
1.3.2 Malengo mahususi
Kakoba.
ii. Kuchunguza uhusiano uliopo baina ya lishe ya wanafunzi na utendaji bora wa wanafunzi
wa shule za upili.
iii. Kujadili changamoto zinazokabili shule za sekondari kuhusu lishe ya wanafunzi wa shule
za upili.
iv. Ni changamoto zipi zinazokabili shule za sekondari kuhusu lishe ya wanafunzi wa shule za
upili?
Utafiti huu ulifanyiwa katika Divisheni ya Kakoba katika Manispali ya Mbarara wilayani Mbarara
Utafiti huu ulifanywa kuchunguza mchango wa lishe bora katika utendaji wa wanafunzi wa shule
za upili katika Divisheni ya Kakoba wilayani Mbarara. Kwa hivyo mtafiti alilenga kutambulisha
uhusiano uliopo baina ya lishe ya wanafunzi na utendaji bora wa wanafunzi wa shule za upili na
kujadili changamoto zinazokabili shule za sekondari kuhusu lishe ya wanafunzi wa shule za upili.
4
1.5.3 Upeo wa wakati
Utafiti ulifanywa kwa miezi minne kuanzia Februari hadi mwezi wa tano Muda huu ulimsaidia
mtafiti kupata data kuhusu mchango wa lishe bora katika utendaji wa wanafunzi wa shule za upili.
5
SURA YA PILI
MAPITIO YA MAANDISHI
2.0 Utangulizi
Kazi Tangulizi ni jumla ya utafiti uliyofanyika, ambao unalingana na mada ya utafiti husika. Omari
(2001), Kazi tangulizi hutoa ujuzi na maarifa ya wanazuoni waliowahi kufanya kazi yenye
mwelekeo na lengo la mtafiti. Pia kazi tangulizi, humsaidia mtafiti kutambua mambo yapi
yamefanyiwa utafiti na yapi bado. Sura hii ilikuwa na maandishi ya waandishi wengine
yanayohusu mchango wa lishe katika utendaji bora wa wanafunzi wa shule za upili katika tarafa la
2.1 Uhusiano uliopo baina ya lishe ya wanafunzi na utendaji bora wa wanafunzi wa shule za
upili.
Chakula ni ugawaji wa chakula na fitafunwa shuleni kwa wanafunzi wakiwa shuleni na kupeleka
Perry, C., & Story, M. (2003). Wanasema kwamba mpango wa chakula mashuleni ulianzishwa
tangu mwaka 1956 na wakoloni na kuimarishwa kidogo mara baada uhuru chini ya serikali za
mitaa,ambayo ilijumuisha utoaji wa chakula cha mchana na huduma za afya kama vile upimaji na
huduma ya kwanza. Taarifa zilizopo zinaonyesha kwamba hadi mwishoni mwa miaka ya 1970
huduma hizi zilikuwa zimeachwa. Mwaka 1981/1982 TFNC ilianzisha jamii kuchangia chakula
shuleni ambapo mpango huu ulizinduliwa Mkoani Singida na Dodoma.Hivi sasa mpango huu wa
huduma ya chakula shuleni unaendelea katika wilaya chache Tanzania Bara ukiwa unafadhiriwa
na mashirika kama WFP na jamii za wilaya ya Moshi na Hai Mkoani Kilimanjaro. (Juu ya toleo la
12, 2008).
6
Kulingana na Zhang, J. (2008), Ukosefu wa lishe bora kwa watoto umewaathiri wanafunzi shuleni
wakishindwa kujifunza darasani kwa kukosa vyakula vinavyoimarisha ubongo na mwili kwa
jumla. Ukosefu wa lishe bora umeathiti nguvukazi kwa taifa na kusababisha umaskini wa kipato
Zao la viazi vitamu ndilo limeonekana kuliwa kwa wingi Zaidi likitegemewa na asilimia 60 ya
watanzania kama chanzo cha lishe na kipato. Zaidi ya hekta 760000 sawa na tani 3.8 milioni
huvunwa kila mwaka (tani 5.03 kwa kila hekta). Wataalamu wa lishe wameviongezea vitamin A na
madini mengine viazi vitamu ili vinapoliwa mlaji apate virutubisho muhimu kwa pamoja na hivyo
kupambana na utapiamlo.
Kwa kuwa viazi vitamu vimekuwa vikilimwa kwa muda mrefu, juhudi sasa zimeelekezwa kwenye
usambazaji wa mbegu zilizoboreshwa (viazi lishe) kwa wakulima wadogo, ikiwa ni pamoja na
nakujua kupika viazi na jinsi ya kuandaa mlo kamili wakiwa shuleni. Meyer, M. (2005)
Hata hivyo imeonekana kuwa uelewa mdogo wa masuala ya lishe miongoni mwa walimu wa shule
za msingi na sekondari. Kwa mfano, tathmini iliyofanywa na jukwaa la kilimo la Aasi zisizo za
kiraia (Ansaf) kuhusu mtalaa wa elimu ya msingi wa 2015 kama unahusisha masuala ya lishe
Tathmini hiyo ilifanywa katika shule tano kutoka wilaya ya mkuraga mkoani pwani na wilaya ya
ufundishwaji unafanyika kwa nadharia badala ya vitendo. Vile vile sala la umiliki wa ardhi,
Tathmini hiyo ilibaini kuwepo kwa tofauti ya viwango vya elimu katika ubora, uzoefu na masomo
wanayofundisha, japo wameonyesha uelewa mzuri kuhusu lishe na mlo kamili. Walimu
7
waliohojiwa wakati wa kufanya tahmini hiyo walishauri masomo ya mlo kamili na lishe yawekwe
upikaji wake ndiyo yafundishwe kama stadi za kazi. A., & Houser, R. (1995).
Utafiti mwingine uliofanywa na Taasisi ya utafiti wa Kilimo Tanzania (Tari) na kuwasilishwa hivi
lishe kwa wakulima wadogo kupitia wanafunzi. Kwa mfano katika mikoa ya kanda ya ziwa kama
vile mwanza, tabora na Geita wanafunzi wametumika katika kusambaza mbegu za viazi kwa
wazazi na walezi wao kiasi cha kurahisisha upatikanaji wa mbegu za viazi zilizoboreshwa. Ni
wakati sasa kwa serikali kuingalia sekta ya elimu kama kichocheo cha kukuza lisha saha kwa
watoto. Wazazi wapatiwe elimu ya kutosha ya lishe ili kuepusha utaopiamlo kwa watoto na jamii
kudumaa. Imeonekana kuwa watoto wengi huondoka nyumbani kwenda shule bila kupata staftahi
na hata wanapofika shule hukaa muda mrefu wakiwa na njaa. Matokeo yao wanashindwa kuelewa
Aidha, shule zinapaswa kuandaa milo kwa wanafunzi ikiwamo uji au chai ya asubhi na chakula
cha mchana, mlo huo unapaswa kuwa na virutubisho vya kutosha na siyo kujaza matunda. Watoto
washirikishwe katika uandaaji wa chakula ikiwa ni sehemu ya masomo ya stadi za kazi. Vilevile,
suala la lishe lipewe kipaumbele kama moja ya mikakati ya kuimarisha elimu. Ni aibu kwa
Tanzania inayojitosheleza kwa chakula, lakini bado utapiamlo unabaki kuwa tatizo sugu.
Tuondokane na hali hii kwa kuweka mikakati kwa wanafunzi wakiwa wadogo. Haiwezekani taifa
letu ambalo vyakula vinalimwa kwa wingi tukashindwa kuwahudumia watoto wetu shuleni kwa
8
2.2 Changamoto zinazokabili shule za sekondari kuhusu lishe ya wanafunzi wa shule za upili.
Huduma ya chakula ni kitu muhimu na ni hitaji la lazima kwa wanafunzi ,huwajengea uwezo
mzuri katika tendo la kujifunza.Ingawa huduma hii ni muhimu lakini imekabiliwa na changamoto
nyingi katika utoaji wake kwa shule za msingi nchini Tanzania. Licha ya changamoto hizo inabidi
mojawapo ya huduma ya chakula ambayo inasababisha kurudisha nyuma tendo zima la huduma ya
chakula shuleni. Nitawashirikisha wazazi kupitia vikao vya shule kuchangia huduma hii ya
chakula shuleni kwa kuchangia fedha kwa kila mzazi aliye na mtoto shuleni Kwani fedha zina
hitajika katika uendeshaji wa huduma hii ya chakula. Mfano fedha inahitajika kwa ajiri ya
kununulia vifaa vya kuendeshea huduma hiyo kama vile vyombo vya kupikia chakula kwa ajiri ya
kulipa mpishi wa kupika chakula na kukarabati baadhi ya majengo ya kutolea huduma hiyo
shuleni.
Uelewa mdogo wa jamii kuhusu utoaji wa huduma ya chakula shuleni (MANTEP, 1995) Hii ni
changamoto mojawapo katika utoaji wa hudumaya chakula. Jamii nyingi Zina ukosefu wa maarifa
ya kutosha kuhusu huduma hii ya chakula. Kwa kutumia uzoefu nilionao mimi kama mwalimu
kuwashawishi na kuwaelimisha wazazi ,walimu wanafunzi na jamii kwa ujumla kwa kupitia
mikutano ya kijiji ,ili watambue umuhimu wa huduma ya chakula shuleni kwa kuwaambia kuwa
chakula ni muhimu sana kwa wanafunzi kwani tafiti nyingi zimeonyesha kuwa waanafunzi
wanaopata chakula shuleni walau hata mlo mmoja wanafanya vizuri katika mitihani yao kuliko
wale ambao hawapati chakula shuleni akili yao huwa chini kwani asilimia kubwa ya watoto
ambao hawapati chakula shuleni husinzia darasani kutokana na kutokupata chakula cha kuwapa
9
nguvu. Hivyo watoto wana hitaji vyakula venye virutubisho vya kutosha ili wawe na afya nzuri ili
Hali duni ya kiuchumi. Changamoto hii inasababisha huduma ya chakula shuleni kutoendelea
mbele kutokana na wananchi kuwa na kipato kidogo. Changamoto hii nitaitatua kwa kuweka wazi
mchakato mzima wa utoaji huduma ya chakula kwa kuwashirika wadau mbalimbali kama vile
kidini kuchangia huduma hii ya chakula kwa kutoa fedha au kuchangia chakula katika shule.
Shule itafute njia mbalimbali zitakazowezesha kupata vyakula vyenye lishe bora kwa kuwasiliana
na mashirika mbalimbali kama vile mashirika ya dini, Taasisi mbalimbali kama vile,WFP na
OxfamGB kwani mashirika hayo yatakapofadhili huduma hii ya chakula shuleni itaongeza
huduma ya chakula shuleni. Nitaawambia wadadu mbalimbali kama wazazi, jamii kupitia
mikutano mbalimbali ya serikali ya kijijij kwa kuwaelimisha Elimu ya mazingira kwa kupanda
miti ili kukabiliana changamoto hiyo ya ukame na vilevile kuwa shawishi kulima mazao
yanayoendana na hali ya hewa ya eneo hilo .Kwa mfano katika Mikoa ya yenye ukame kama
Mikoa ya Shinyanga ,Dodoma na Singida ili waweze kukabiliana na changamoto hiyo kwani
mvua zinazonyesha huwa zinanyesha kwa msimu. Vile vile nitashirikisha shule itafute njia
mbadala zitakazowezesha kupata vyakula vyevye lishe bora kwa kuanzisha kilimo cha bustani na
ufugaji wa samaki, ili kukabiliana na changamoto hii ya chakula shuleni. kufanya tendo la
Mgongano wa kisera. Hii ni changamoto mojawapo inayosababisha huduma hii kuwa chini na
hakuna sera iliyo kamili ya serikali kuhusu chakula cha shule. Vilevile jamii nyingi inauelewa
10
mdogo kuhusu sera hii ya huduma ya chakula. Sera zinazotolew a haziwi wazi kwa wadau kuhusu
chakula cha shule. Kwani sera hizo hazionyeshi namna na mipango ya uendeshaji ya uendeshaji
hivyo kusababisha kutoelewana katika uchangiaji upande wa jamii na taasisi nyingine .Hivyo
nitawashirikisha kamati ya shule,na wazazi kupitia vikao mbalimbali vya wazazi shuleni
kuwaelezea manufaa ya huduma ya chakula cha wanafunzi shuleni.Kwani sera hizo zinatungwa
kwa manufaa Ya Taifa ila zinaweza kuumiza jamii ya sehemu husika. Mfano katika uchangiaji wa
fedha, sera inasema wazazi hawaruhusiwikuchangia kitu chochote shuleni. Ukifuata sera hiyo
itasababisha watoto kutopata chakula angalau mlo mmoja wa chakula shuleni ili kufanya tendo
Hivyo basi changamoto zipo nyingi hizo nibaadhi tu ya changamoto endapo za kutatua
ujifunzaji kwa wanafunzi wa shule za msingi, kwani chakula bora kwa mwanafunziinaongeza
ufaulu inaboresha utambuzi, umakini na mahudhurio mazuri shuleni. Hivyo chakula cha shule si
11
SURA YA TATU
MBINU ZA UTAFITI
3.0 Utangulizi
Sura hii inawasilisha mbinu za utafiti zilizotumika katika kukusanya na kuchambua data. Kothari
(2008) anaeleza kwamba, utafiti wowote ule wa kitaaluma ni lazima ufanywe kwa kuongozwa na
mbinu mbali mbali za utafiti ili uweze kutoa matokeo yasiyo na shaka ndani yake. Kwa msingi huo
basi, zifuatazo ni mbinu mbalimbali ambazo zilitumika katika kukusanya data za utafiti huu kama
Mbinu ya utafiti huu ilikuwa ni ya maelezo. Mbinu ya maelezo kama ilivyofafanuliwa na Punch,
(2004) ni kupanga, kutoa sababu na kuzieleza data kama zilivyoelezwa na walengwa wa utafiti.
Mtafiti huzipanga kutokana na maudhui au makundi yanayofanana. Mtafiti alikuwa makini katika
kueleza, kufafanua, kuhakiki, kuvumbua, kufanya majaribio, kutafsiri taarifa alizozipata kupitia
muundo huu wa utafiti. Sehemu ndogo ya utafiti ilitumia takwimu kama kielelezo.
Utafiti huu ulifanyika katika tarafa ya Kakoba Wilayani Mbarara. Eneo hili limechaguliwa kwa
sababu ndilo eneo lenye uwezo wa kutoa data stahilivu kwa utafiti huu. Aidha eneo hili
limeteuliwa kutokana na muda wa utafiti kuwa mdogo na ufinyu wa bajeti ambayo ilisababisha
mtafiti kutoweza kuzunguka katika Manispali nzima, vile vile mtafiti alizunguka katika Divisheni
ya Kakoba ambapo alijihushisha na shule za sekondari mbili ambazo zilikuwa Mbarara Allied
12
3.2 Populesheni itakayolengwa
Utafiti huu ulilenga walimu wakuu, walimu na wanafunzi wa shule za upili zinazopatikana katika
divisheni ya kakoba wilayani Mbarara. Katika utafiti huu mtafiti alilenga walimu 10 wa shule za
upili, walimu wakuu 2, wanafunzi 38 na wazazi 20 ambao kwa ujumla walikuwa watafitiwa 70
Katika utafiti huu, sampuli iliyotumika ilikuwa ya walimu wakuu, walimu, wazazi na wanafunzi
wa shule za upili. Shule hizi ziliteuliwa katika usampulishaji ili kuwakilisha wahojiwa wote bila
Watafitiwa thelathni na watano (35) kutoka katika kila shule zilizochaguliwa walitumika ambapo
walimu 5, mwalimu mkuu na wanafunzi 19 na wazazi 10 walichaguliwa kutoka katika kila shule
kwa hivyo ujumla ya watafitiwa 70 walichaguliwa kutoka katika shule mbili. Jambo lililomsaidia
walitolewa kutoka sehemu mbalimbali katika Divisheni ya Kakoba ili kupata data ya udedushi
kiidadi na siyo kiidadi ambayo ilihusisha populesheni yote ya Kakoba na data iliyolengwa
kupatikana. Mtafiti alichagua sampuli yake kwa kuunda vikundu vidogo vidogo kutoka kwa
kikundi kimoja kikubwa yaani wanafunzi na walimu, kisha mtafiti alichagua sampuli kutoka kila
kikundi ili aweze kupata data ya utafiti wake, usampulishaji nasibu ulisaidia mtafiti katika
kuchagua sampuli yake kwa sababu kila mtu katika Shule za sekondari ako na nafasi ya
kujumuishwa katika utafiti huu kwa hivyo mtafiti aliorodhesha majina yote na baadaye alichagua
sampuli yake kinasibu. Usampulishaji huu ulifanyika kwa kuandika kila sampuli inayowezekana
13
katika vipande vya karatasi, halafu alichanganya karatasi hizo katika boksi baada ya hapo
alitikisha boksi hilo ili vipande vya karatasi vichanganyike halafu ndio mtafiti aliweza kuchagua
chochote kile bila kufuata kigezo chochote. Walimu wakuu na wazazi waliteuliwa kwa kutumia
usampulishaji lengwa.
Vifaa vingi vilitumiwa katika utafiti ambavyo vilikuwa, mwongozo wa mahojiano, hojaji na hati za
maandishi. Hayo yote yalitumiwa kukusanya data kwa udedushi wa kiidadi na siyo kiidadi.
Hiki kilitumiwa kukusanya data ya msingi kwa kuunda maswali yaliyoulizwa kwa wahojiwa
ambao walijibu barabara na mtafiti alikuwa anaandika katika daftali yake na majibu mengine
aliyahifadhi. Zana hii ilimsaidia mtafiti katika ukusanyaji wa data yake kwa sababu wahojiwa
walikuwa wanajibu maswali ya mtafiti palepale na mtafiti alikuwa anawafafanulia zaidi wale
ambao hawakuweza kuelewa maswali ya mtafiti kwa hivyo zana hii ilimsaidia mtafiti kupata data
stahilivu kwa sababu mtafiti alikuwa anauliza kila jambo alilotaka kujua kutoka kwa wahojiwa
wake.
3.5.2 Hojaji
Hii ni mbinu ambayo mtafiti alitumia katika ukusanyaji wa data ya utafiti kutoka nyanjani. Mtafiti
aliunda maswali yenye uhusiano na mada ya utafiti. Kulikuwa maswali ambayo yaliandikwa na
hayo na baadaye mtafiti aliyapokea na kuyachunguza kama ilivyoonyeshwa katika sura ya nne.
Mbinu hii ilitumiwa kwa sababu wahojiwa walikuwa na muda wa kutosha kujibu maswali ya
mtafiti pia katika kutumia hojaji mtafiti alikuwa na wakati wa kufanya shughuli nyingine kama
14
3.5.3 Hati za maandishi
Mtafiti alitumia vitabu vya kiada, magazeti, ripoti, karatasi za habari na machapisho yenye
uhusiano na utafiti. Haya yaliangalia data yenye uhusiano na mada na shabaha za utafiti ambayo
yameshaandikwa. Mbinu hii ilimsaidia mtafiti kujua mambo ambayo watafiti na waandishi
Mtafiti alitoa barua ya utambulisho kutoka kwa mkuu wa kitivo cha elimu Chuo kikuu Bishop
Stuart ambayo ilimwezesha na kukubaliwa kufanya utafiti wake katika shule za sekondari zilizo
Mtafiti alitengeneza na kuchambua moja kwa moja data aliyoipata kutoka uwandani, wahojiwa na
kuiweka kwenye jedwali ili yaorodheshwe kwa utaratibu halafu msimamo wa kuchunguza
Barabara.
Mtafiti alizingatia maadili ya jamii kwa kuwahoji wale waliokubali kutoa habari kuhusu utafiti,
majina yao yalihifadhiwa na hayakuandikwa katika karatasi yoyote ya utafti. Pia karatasi za hojaji
ziliwekwa bara’bara ili mtu asije akakuta jina lake katika umma kutokana na maarifa aliyompa
mtafiti. Mtafiti alifafanua umuhimu na shabaha za utafiti na masuala ambayo hayakueleweka kwa
wahojiwa yaliwafafanuliwa ili kuyaelewa zaidi na kuweza kumtolea taarifa mtafiti kwa
Katika muda wa utafiti, mtafiti alikumbwa na vizuizi, miongoni mwa vizuizi hivyo, vifuatavyo
15
Ukosefu wa fedha za kutosha za kutumia katika utafiti, pesa hizo zingetumiwa kuchapisha makala
ya hojaji na mwongozo wa mahojiano. Pia nauli ya kutembelea wajibu na zakutumia katika kupiga
simu kuuliza ikiwa wajibu wamejibu maswali yake. Kizuizi hiki kilitatuliwa kwa kuomba watu wa
Kuchelewa kukusanya data, hii ilitokana na wajibu kutojibu maswali ya hojaji mapema. Mtafiti
alitatua hiki kwa kuwakumbusha kila mara aidha kwa kuwatembelea au kuwapia simu.
16
SURA YA NNE
4.0 Utangulizi
Sura hii inaonyesha ugunduzi wa utafiti. Mtafiti hutoa utafiti wake ambao alioupata kutoka
uwanjani.
SEHEMU A
Mtafiti alichunguza na kuchanganua data za watafitiwa kulingana na kiwango cha jinsia na umri
katika shule za upili. Kwahivyo, Mtafiti alichunguza vigezo hivi ili kutosheleza matokeo ya
uwanjani.
Kiume 30 43 %
Kike 40 57 %
Ujumla 70 100
Kulingana na jedwali 1 inaonyesha kuwa utafiti ulitumia watafitiwa wa jinsia ya kike na kiume pia
inaonyesha kuwa wanaume walikuwa wengi kuliko wanawake. Matokeo pia yanaonyesha kwamba
ya wahojiwa ilikuwa kama ilivyo kwa kuwa mtafiti alilinganisha jinsia zote mbili ili ajue mawazo
ya wanawake na wanaume kuhusu uhusiano uliopo baina ya lishe bora na utendaji wa wanafunzi
wa shule za upili bila kubagua katika jinsia. Hii ni maana kwamba mtafiti hakutaka kubagua jinsia
17
kwa hivyo mtafiti alitumia wanaume 40 yaani asilimia 57% na wanawake 40(43%) ambapo kwa
ujumla walikuwa wahojiwa 70(100%) walioshiriki katika utafiti uliofanywa kuchunguza mchango
14-20 54 77 %
21-25 4 6%
26-30 3 4%
31- 35 5 7%
36 na zaidi 4 6%
Ujumla 70 100
walikuwa na umri wa miaka 14-20, ambao wengi wao walikuwa wanafunzi, watafitiwa 4
walikuwa kati ya miaka 26-30, watafitiwa 5 wanaowakilisha asilimia 7% walikuwa kati ya miaka
Kutokana na jedwali hili, tunaona kwamba watafitiwa kati ya miaka 14-20 wanachukua asilimia
kubwa yaani 77 %. Hii ni kwa kuwa wanafunzi wengi walipatikana katika umri wa miaka hiyo.
Pia kuna na wale wenye miaka 26 na zaidi ambao walichukua asilimia ndogo kuliko wangine hii ni
18
Umri ulikuwa katika makundi ili kurahisisha kwa watafitiwa kwa sababu kinajulikana kwamba
baadhi ya watu hawapendi kuonyesha umri wao wenyewe hasa jinsia ya kike.
Kakoba.
Katika utafiti huu wahojiwa zaidi sana wanafunzi waliulizwa kama wanapewa chakula mara ngapi
kwa siku na matokeo yalikuwa kama inavyoonyeshwa katika jedwali la 3 hapo chini.
Ujumla 47 100
Jedwali la tatu linaonesha kwamba wanafunzi wengi yaani 26 waliowakilisha asilimia 55% ya
wanafunzi walisema kwamba wanapewa chakula mara tatu kila siku, wahojiwa wanafunzi 16
waliowakilisha asilimia 34% walisema kwamba wanapewa chakula mara moja kila siku na
wanafunzi wahojiwa 5 waliowakilisha asilimia 11% walisema kwamba wanapewa chakula mara
mbili kwa siku. Wahojiwa wanafunzi walipoulizwa aina ya chakula wanachopewa shuleni, wote
Mtafiti aliendelea na kufanya uchunguzi wake ambapo aliuliza wanafunzi ikiwa wanafurahiya
chakula wanachopewa shuleni na matokeo yalikuwa kwamba wahojiwa wote walisema kwamba
Ili kutambua utendaji wa wanafunzi wa Kiswahili, wahojiwa waliulizwa kueleza namna wanafunzi
wa shule za upili wanavyotenda kitaaluma, matokeo ya utafiti yalionesha kwamba kuna wanafunzi
19
4.3 Kuchunguza uhusiano uliopo baina ya lishe ya wanafunzi na utendaji bora wa wanafunzi
wa shule za upili.
Ili kujibu swali la pili la utafiti huu, wahojiwa waliulizwa ikiwa lishe ya wanafunzi inahusiana
utendaji wa wanafunzi wa shule za upili, na matokeo yalikuwa kwamba baadhi ya wahojiwa yaani
62 waliowakilisha asilimia 86% walisema kwamba lishe ya wanafunzi inachangia sana katika
wanafunzi wa shule za upili, na matokeo ya wahojiwa yanaoneshwa katika jedwali nne hapo chini.
upili.
upili.
darasani.
upili.
20
Wanafunzi wakelishwa chakua kibaya mara nyingi husababisha migomo 24 34
Ujumla 70 100
Jedwali la nne linaonyesha kwamba wahojiwa wengi yaani 24(34%) walisema kwamba wanafunzi
wakelishwa chakua kibaya mara nyingi husababisha migomo jambo linalokwamiza utendaji bora
kwa wanafunzi wa shule za upili, wahojiwa 22(31%) walisema kwamba lishe ya wanafunzi
inasaidia katika kupandisha ufaulu na kupungua utoro shuleni jambo linalochangia katika utendaji
wa wanafunzi wa shule za upili, wahojiwa 14(20%) walisema kwamba lishe ya wanafunzi husaidia
yyakula vyenye virutubisi husaidia wanafunzi kuwa na afya nzuri ambalo ni jambo linalochangia
walisema kwamba ilikuwa unaweza kukuta mwanafunzi anasinzia darasani,na ukimuuliza nini
tatizo, anakuambia njaa! kiuhalisia si rahisi kwa mwanafunzi huyu kumuelewa mwalimu hata
kidogo. Kwa hivyo lishe ya wanafunzi inachangia sana katika utendaji wa wanafunzi wa shule za
upili.
kwamba kumbe si rahisi kwa mwanafunzi kushinda shule kwa waa nane bila chakula. Muda huu
21
Kwa upande wa walimu wakuu waliowakilishwa katika utafiti huu, walisema kwamba licha ya
usaidia uelewa kwa wanafunzi lishe ya wanafunzi umesaidia katika kupunguza utoro kwa
wanafunzi.
Utafiti uligundua kwamba mwanafunzi yoyote anapokwenda shuleni na kushinda huko bila kupata
chakula chochote, hupoteza uwezo wa kufikiri na hivyo kutoelewa darasani hata kama mwalimu
tajitahidi kufundisha.
shule za upili.
Utafiti huu ulijikita katika kuchunguza changamoto zinazokumba shule za upili kuhusu lishe ya
wanafunzi, na utafiti huu ulilenga walimu wakuu, walimu na wanafunzi pamoja na wazazi. Katika
utafiti huu wahojiwa wote walisema kwamba kuna changamoto zinazokabili shule za sekondari na
upili.
22
Uaminifu mdogo wa utunzaji wa chakula cha wanafunzi 16 23
Ujumla 70 100
kumbwa ni uhaba wa maji safi na salama kwa shule za upili, wahojiwa 16(23%) walisema
kwamba kuna changamoto ya uaminifu mdogo wa utunzaji wa chakula cha wanafunzi, wahojiwa
15(21%) walisema kwamba kuna changamoto ya uelewa mdogo kwa jamii juu ya utoaji wa
chakula kwa shule za upili, wahojiwa 10(14%) walisema kwamba shule za upili zinatatizwa na
uhaba wa miundombinu na vifaa vya kupikia na jingo la kupikia na wahojiwa 9(13%) walisema
kwamba kuna changamoto ya uhaba wa mvua za kutosha kwa msimu za kilimo. Jambo
23
SURA YA TANO
24
MAREJELEO
Fulkerson, J. (2005). School lunch and snacking patterns among high school students: associations
with school food Nutrition and Academic Performance environment and policies.
Lahey, M., Rosen, S. (2002). Dietary factors affection learning behavior. Retrieved from
http://childrensdisabilities.info.
Li, Y., Dai, Q., Jackson, J., & Zhang, J. (2008) Overweight is associated with decreased cognitive
Mantep (1991), Usimamizi wa Elimu kiongozi cha mwalimu mkuu, Mantep Institute, Bagamoyo
Tanzania.
Mantep (1995), Usimamizi wa Elimu kiongozi cha mwalimu mkuu, Mantep Institute, Dar-es-
Salaam.
Mdee J.S,Shafi k,Njogu A(2013) Kamusi ya Kiswahili karne ya 21,toleo la pili, Longhorn
Meyer, M. (2005). Upper-elementary students’ perception of school meals. The Journal of Child
Mture Educational Publisher Ltd(2013) Sayansi kwa vitendo kitabu cha mwanafunzi darasa la
Perry, C., & Story, M. (2003). The association of the school food environment with dietary
25
Sampson, A., Dixit, S., Meyers, A., & Houser, R. (1995). The nutritional impact of breakfast
Shore, S., Sachs, M., Lidicker, J., Brett, S., Wright, A., & Libonati, J. (2008). Decreased scholastic
salaam.
Twaweza (2014) Nini kinaendelea kwenye shule zetu?, Wananchi watafakari juu ya hali ya elimu
Wizara ya Elimu na Utamaduni (1998), Mpango wa Jumla wa Maendeleo ya shule Mwongozo kwa
Wizara ya Elimu ya Taifa (1995), Uongozi wa Elimu katika shule za msingi, Printcare (T), Limited
Moshi Tanzania.
Wolpert, S., Wheeler, M. (2008). Food as brain medicine. UCLA Magazine Online. Retrieved
http://magazine.ucla.edu.
Zhang, J., Hebert, J., & Muldoon, M. (2005). Dietary fat intake is associated with psychosocial and
26
VIAMBATISHO
Mhojiwa Mpendwa,
Ninaitwa, Byamukama John Baptist, kutoka chuo kikuu cha Bishop Stuart Mbarara. Ninafanya
utafiti kuhusu “Mchango wa Lishe ya wanafunzi katika utendaji wao katika shule za upili
zilizoteuliwa katika Divisheni ya Kakoba wilayani Mbarara”. Naomba mchango wako kuhusu
majibu ya maswali yafuatayo na pia katika uchanganuzi huu, Mchango wako na maoni yako
yatahifadhiwa kitaaluma.
Msichana
Mvulana
(ch) Umri
14-20
21-25
27
Sehemu B: Kutambulisha utendaji wa wanafunzi wa shule za upili zinazopatikana katika
tarafa ya Kakoba.
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….
Ndiyo Hapana
……………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….…….
…………………………………………………………………………………………….………….
………………………………………………………………………………………………………..
28
1. Vizuri
2. Vibaya
3. Sijui
shule za upili.
Je wewe kama mwanafunzi unadhani kwamba kuna uhusiano wowote katika lishe ya wanafunzi na
Ndiyo Hapana
Ikiwa unakubali, eleza uhusiano uliopo baina ya lishe na utendaji kitaaluma wa wanafunzi wa
shule za upili?
………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
upili.
wanafunzi?
Ndiyo Hapana
29
Ikiwa unakubali, eleza changamoto zinazokabili shule za sekondari kuhusu lishe ya wanafunzi?
………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
30
31